Van Den Vos Reynaert

Willem, die Madoc maecte,
Daer hi dicken omme waecte,
Hem vernoyde so haerde
Dat die avonture van Reynaerde
In dietsche onghemaket bleven
(Die Arnout niet hevet vulscreven),
Dat hi die vijte van Reynaerde dede soucken
Ende hise na den walschen boucken
In dietsche dus hevet begonnen.
God moete ons ziere hulpen jonnen!
Nu keert hem daer toe mijn zin,
Dat ic bidde in dit begin
Beede den dorpren enten doren,
- Ofte si commen daer si horen
Dese rijme ende dese woort,
Die hem onnutte sijn ghehoort -
Dat sise laten onbescaven:
Te vele slachten si den raven,
Die emmer es al even malsch.
Si maken sulke rijme valsch,
Daer si niet meer of ne weten
Dan ic doe hoe datsi heeten,
Die nu in Babylonien leven.
Daden si wel, si soudens begheven.
Dat en segghic niet dor minen wille:
Mijns dichtens ware een ghestille,
Ne hads mi eene niet ghebeden,
Die in groeter hovesscheden
Gherne keert hare saken.
Soe bat mi, dat ic soude maken
Dese avontuere van Reynaerde.
Al begripic die grongaerde
Ende die dorpren ende die doren,
Ic wille dat die ghene horen,
Die gherne pleghen der eeren
Ende haren zin daer toe keeren
Datsi leven hoofdschelike,
Sijn si arem, sijn si rike,
Diet verstaen met goeden sinne.
Nu hoert, hoe ic hier beghinne
Het was in eenen tsinxen daghe,
Dat beede bosch ende haghe
Met groenen loveren waren bevaen.
Nobel, die coninc hadde ghedaen
Sijn hof crayeren over al,
Dat hi waende, hadde hijs gheval,
Houden ten wel groten love
Doe quamen tes sconinx hove
Alle die diere, groet ende cleene,
Sonder Vos Reynaert alleene.
Hi hadde te hove so vele mesdaen,
Dat hire niet dorste gaen:
Die hem beschuldigh kent, ontsiet.
Also was Reynaerde ghesciet,
Ende hier omme scuwede sconinx hof,
Daer hi in hadde crancken lof.
Doe al dat hof versamet was,
Was daer niemen sonder die das,
Hine hadde te claghene over Reynaerde,
Den fellen metten grijsen baerde.
Nu gaet hier up ende claghe.
Isingrijn ende sine maghe
hingen voer den coninc staen.
Ysingrijn begonste saen
Ende sprac: 'Coninc heere,
Dor u edelheit en dor u eere
Ende dor recht ende dor ghenade
Ontfaerme u miere scade,
Die mi Reynaert heeft ghedaen,
Daer ic af dicken hebbe ontfaen
roeten lachter ende verlies.
Voer al dandre ontfaerme u dies,
Dat hi mijn wijf hevet verhoert,
Ende mine kindre so mesvoert,
Dat hise beseekede daer si laghen,
Datter twee noint ne saghen
Ende so worden staerblent.
Nochtan hoendi mi sent.
Het was sint so verre comen,
Datter eenen dach af was ghenomen,
Ende Reyaert soude hebben ghedaen
Sine onsculde, ende also saen
Alse die heleghe waren brocht,
Was hi andersins bedocht
Ende ontfoer ons in sine veste.
Heere, dit kennen noch die beste
Die te hove zijn commen hier.
Mi hevet Reynaert, dat felle dier,
So vele te leede ghedaen,
Ic weet wel al sonder waen:
Al ware al tlaken paerkement
Datmen maket nu te hent,
In ne ghescreeft niet daer an.
Dies zwijghic nochtan,
Ne ware mijns wives lachter
Ne mach niet bliven achter,
No versweghen no onghewroken.'
Doe Ysingrijn dit hadde ghesproken,
Stont up een hondekijn, hiet Cortsoys,
Ende claghede den coninc in francsoys,
Hoet so arem was wijlen eere,
Dat alles goeds en hadde meere
In eenen winter, in eene vorst,
Dan alleene eene worst,
Ende hem Reynaert, die felle man,
Die selve worst stal ende nam.
Tybeert die cater die wart gram.
Aldus hi sine tale began
Ende spranc midden in den rinc
Ende seide: 'Heere coninc,
Dor dat ghi Reynaerde zijt onthout,
So en es hier jong noch out,
Hine hebbe te wroughene jeghen u.
Dat Cortsoys claghet nu,
Dats over menich jaer gesciet.
Die worst was mine, al en claghic niet.
Ic hadse bi miere lust ghewonnen,
Daer ic bi nachte quam gheronnen
Omme bejach in eene molen,
Daer ic die worst in hadde ghestolen
Eenen slapenden molenman.
Hadder Cortsoys yewet an,
Dan was bi niemene dan bi mi.
Hets recht, dat omberecht zi
Die claghe die Cortsoys doet.'
Pancer, de bever sprac: 'Dinct u goet,
Tybeert, datmen die claghe ombeere?
Reynaert is een recht moordeneere
Ende een trekere ende een dief.
Hine heeft oec niemene so lief,
No den co ninc minen heere,
Hine wilde dat hij lijf ende eere
Verlore, mochtire aen winnen
Een vet morzeel van eere hinnen.
Wat sechdi van eere laghe?
En dedi ghistren in den daghe
Eene die meeste overdaet
An Cuwaerde den hase die hier staet,
Die noyt eenich dier ghedede?
Want hi hem binnen sconinx vrede
Ende binnen des coninx gheleede
helovede te leerne sinen crede
Ende soudene maken capelaen.
Doe dedine sitten gaen
Vaste tusschen sine beene.
Doe begonsten si over eene
Spellen ende lesen beede
Ende lude te zinghene crede.
Mi gheviel dat ic te dien tijden
Te zelver stede soude lijden.
Doe hoerdic haerre beeder sanc
Ende maecte daerwaert minen ganc
Met eere harde snelre vaerde.
Doe vandic daer meester Reynaerde
Die ziere lessen hadde begheven,
Die hi te voren up hadde ghegheven,
Ende diende van sinen ouden spelen,
Ende hadde Coewaerde bi der kelen
Ende soude hem thoeft af hebben ghenomen,
Waer ic hem niet te hulpen comen
Bi avontueren in dien stonden.
Siet hier noch die verssche wonden
Ende die teekine, heere coninc,
Die Coewaert van hem ontfinc.
Laette dit bliven onghewroken,
Dat u vrede dus es tebroken
hine wreket als uwe mannen wijsen,
Men saelt uwen kindren mesprijzen
Hiernaer over wel menich jaer.'
'Bi Gode, Pancer, ghi secht waer,'
Sprac Ysengrijn daer hi stoet,
'Heere, waer Reynaerd doot, het waer ons goet,
Also behoude mi God mijn leven!
Ne ware wert hem dit vergheven,
Hi sal noch hoenen binnen eere maent
Sulken dies niet ne bewaent.'
Doe spranc up ribert die das,
Die Reynaerts broeder sone was,
Met eere verbolghenlike tale.
'Heere Ysengrijn, men weet dat wale
Ende hets een out blijspel:
'Viants mont seit selden wel.'
Verstaet, neemt miere talen goem.
Ic wilde, hi hinghe aen eenen boem
Bi ziere kelen als een dief,
Die andren heeft ghedaen meest grief.
Heere Ysengrijn, wildi angaen
Soendinc ende dat ontfaen,
Daer toe willic helpen gherne.
Mijn oem en saelt hem oec niet wernen.
Entie meest andren heeft mesdaen,
Sal den andren in baten staen
Van minen oem ende van u
Al comt hi niet claghen nu,
Ware mijn oem wel te hove
Ende stonde in sconinx love,
Heere Ysingrijn, als ghi doet,
En soude den coninc niet dincken goet
Ende ghine bleves heden onbegrepen,
Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen
So dicwile met uwen scerpen tanden,
Dat hi niet ne conde gheanden.'
Ysengrijn sprac: 'Hebdi gheleert
Aan uwen oem dus lieghen apeert?'
'In hebbe daeren niet gheloghen,
hij hebt minen oem bedroghen
Harde dicke in menegher wijsen.
hi mesleettene van den pladijse,
Die hi u warp van den kerren,
Doe ghi hem volghet van verren
Ende ghi die beste pladijse up laset,
Daer ghi u ane hadde versadet.
hine gaeft hem no goet no quaet,
Sonder alleene eenen pladijsengraet,
Dat ghi hem te jeghen brocht
Dor dat ghine niet en mocht.
Sint hoendine van eene bake,
Die vet was ende van goeder smake,
Dien ghi leit in uwen muzeele.
Doe Reynaert eesschede zijn deele,
Andwoerdi hem in scerne:
'U deel willic u gheven gherne,
Reynaert, scone jonghelinc:
Die wisse daer die bake an hinc,
Becnause so es vet.'
Reynaerde waes lettel te bet,
Dat hi den goeden bake ghewan
In sulker zorghen, dattene een man
Vinc ende warpene in sinen zac.
Dese pine ende dit onghemac
Hevet hi leden door Ysengrijne,
Ende hondert werven meer dan ic u rijme!
hi heeren, dinct u dit ghenouch?
Nochtan eist meer onghevouch,
Dat hi claghet om sijn wijf,
Die Reynaerde hevet al haer lijf
hemint, so doet hi hare.
Al ne makeden zijt niet mare,
Ic dart wel segghen over waer:
Dat langher es dan seven jaer
Dat Reynaert hevet hare trauwe.
Om dat Haersint, die scone vrauwe,
Dor minne ende dor hoveschede
Reynaert sinen wille dede,
Wattan? So was scierre ghenesen!
Wat talen mach daer omme wesen!
Nu maket heerre Cuwaert die hase
Eene claghe van eere blase.
Of hi den credo niet wel en las,
Reynaerd die sijn meester was,
Mochte hi sinen clerc niet blauwen?
Dat ware onrecht, en trauwen!
Cortoys claghet om eene worst
Die hi verloes in eene vorst.
Die claghe ware bet verholen:
En hoerdi datso was ghestolen?
Male quesite male perdite:
Over recht wert men qualike quite,
Datmen hevet qualic ghewonnen.
Wie sal Reynaerde dat verjonnen,
Of hi ghestolen goet ghinc an?
Niemen, die recht versceeden can.
Reynaert es een gherecht man.
Sint dat die coninc sinen ban
Hevet gheboden ende sinen vrede,
So weetic wel, dat hi ne dede
Dinc ne gheene, dan of hi ware
Hermite ofte clusenare.
Naest siere huut draecht hi een hare.
Binnen desen naesten jare
Sone at hi vleesch, no wilt no tam:
Dat seidi, die ghistren danen quam.
Malcroys hevet hi begheven,
Sinen casteel, ende hevet up heven
Eene cluse, daer hi leghet in.
Ander belach no ghewin
So wanic wel, dat hine hevet
Dan karitate diemen hem ghevet.
Bleec es hi ende magher van pinen,
Hongher, dorst, scerpe karijnen
Doghet hi voer sine zonden.'
Recht te desen zelven stonden,
Doe Grimbert stond te desen tale,
Saghen si van berghe te dale
Canticler commen ghevaren,
Ende brocht up eene bare
Eende doode hinne, ende hiet Coppe,
Die Reynaert hadde bi den croppe
Hoeft ende hals af ghebeten.
Dit moeste nu den coninc weten.
Canteclere quam voer de bare gaende,
Sine vederen zeere slaende.
In wederzijden van der baren
hinc een hane wijde mare.
Die eene hane hiet Cantaert,
Daer wijlen na gheheeten waert
Vrauwe Alenten goeden hane.
Die ander hiet, na minen wane,
Die goede hane Crayant,
Die scoenste hane diemen vant
Tusschen Portaengen ende Polane.
Elkerlijc van desen hanen
Drouch eene berrende stallicht,
Dat lac was ende richt.
Daer waeren Coppen broeders twee,
Die riepen: 'O wy ende wee.'
Om haerre sustre Coppen doot
Dreven si claghe ende jammer groot.
Pinte ende Sproete droughen die bare.
Hem was te moede zware
Van haerre suster die si hadde verloren;
Men moch harde verre horen
Haerre tweer carminghe.
Dus sijn si commen int ghedinghe.
Canticler spranc in den rijnc
Ende seide: 'Heere coninc,
Dor God ende dor ghenade
Nu ontfaermet miere scaden,
Die mi Reynaert heeft ghedaen,
Ende mine kindren die hier staen
Ende seere hebben haren onwille.
Ten ingane van aprille,
Doe die winter was vergaen
Ende men sach die bloumen staen
Over al die velde groene,
Doe was ic fiere ende coene
Van minen groten gheslachte.
Ic hadde jongher zonen achte,
Ic hadde jongher dochtren zevene,
Dien wel lusten te levene,
Die mi Roede, die vroede,
Hadde brocht teenen broede.
Si waren alle vet ende staerc
Ende ghingen in een scone paerc,
Dat was beloken in eenen muere.
Hierbinnen stoet eene scuere
Daer vele honden toe hoorden;
Datsi menich dier fel scoorden,
Dies waren mine kindre onvervaert.
Dit benijde dus Reynaert,
Dat siere waren so vaste binnen,
Dat hire ne gheen conste ghewinnen.
Want Reynaert, die felle ghebuere,
Hoe dicken ghinc hi om den muere,
Ende leide om ons sine laghen!
Alsene dan die honde saghen,
Liepen si na met haerre cracht.
Een waerf wart hi up de gracht
Bi avontueren daer belopen,
Dat ic hem sach een deel becoepen
Sine diefte ende sinen roef,
Dat hem die pelse zeere stoef.
Nochtan quam hi bi baraten,
Dane; dattene God verwate!
Doe waerwi zijns langhe quijte.
Sint quam hi als een hermijte,
Reynaerd, die mordadeghe dief
Ende brochte mi zeghele ende brief
Te lesene, heere coninc,
Daer u seghele ane hinc.
Doe ic die letteren began lesen,
Dochte mi daer an ghescreven wesen,
Dat ghi haddet coninclike
Over alle uwen rike
Alle dieren gheboden vrede
Ende oec allen voghelen mede.
Oec broghte hi mi ander niemare
Ende seide, dat hi ware
Een begheven clusenare
Ende hadde ghedaen vele zware
Voer sinen sonden meneghe pine.
Hi toechde mi palster ende slavine,
Die hi brochte van der Elmare;
Daer onder eene scerpe hare.
Doe sprac hi: 'Heere Cantecleer,
Nu mooghdi wel vorwert meer
Van mi sonder hoede leven.
Ic hebben bi der stolen vergeheven
Al vleesch ende vleeschmout.
Ic bem voert meer so out,
Ic moet mierre zielen telen.
Gode willic u bevelen,
Ic ga daer ic hebbe te doene.
Ic hebbe middach ende noene
Ende priemen te segghene van den daghe.'
Doe nam hi neven eere haghe
Sinen wech; te dien ghesceede
hinc hi lesen sinen crede.
Ic wart blide ende onvervaert
Ende ghinc te minen kindren waert,
Ende was so wwel al sonder hoede,
Dat ic al met minen broede
Sonder sorghen ghinc buten muere.
Daer gheviel mi quaden avontuere,
Want Reynaert, die felle saghe,
Was ghecropen dor de haghe
Ende hadde ondfie porte ondergaen.
Doe wart miere kindren saen
Een ghepronden uten ghetale,
Dat leide Reynaert in sinen male.
Quade avontuere mi doe nakede.
Want sint dat hise smakede
In sinen ghierighen mont,
Ne conste ons wachtre no onse hont
No bewachten no bescaermen.
Heere, dat laet u ontfaermen.
Reynaertleide sine laghe
Beede bi nachte ende bi daghe
Ende roefde emmer mine kindre.
So vele es tghetal nu mindre
Dant ghewone was te zine,
Dat die 15 kindre mine
Sijn ghedeghen al tote vieren.
So suver heefse al die onghediere
Reynaert in sinen mont verslonden.
Noch ghistren wart hem metten honden
Ontjaghet Coppe die mare,
Die hier leghet op deze bare.
Dit claghic u, met groeten zeere:
Ontfaremt u mijns, wel soete heere!'
Die coninc sprac: 'rimbeert die das,
U oem die clusenare was,
Hi hevet ghedaen so goede carine:
Levic een jaer, het sal hem scinen!
Nu hoert hier, Canticleer,
Wat sal der talen meer?
U dochter leghet hier al versleghen;
God moet haerre zielen pleghen.
Wine moghense niet langher houden
(God moeter al ghewouden)
Ende sullen onse vygelyŽn zinghen.
Daer na sullen wise bringhen,
Den lichame, ter eerden met eeren.
Dan sullen wi met deesen heeren
Ons beraden ende bespreken,
Hoe wi ons best ghewreken
An Reynaerde deze moort.'
Doe hi ghesprac dese woort,
Beval hi jonghe ende ouden,
Datsi vygelyŽn zinghen souden.
Dat hi gheboet was sciere ghedaen.
Doe mochtemen horen ane slaen
Ende beghinnen harde ho
Dat placebo domino
Ende die verse die daer toe horen.
Ic seit oec in waren worden,
Ne ware oec tware ons te lanc,
Wie daer die der zielen vers zanc
Ende wie die zielenlesse las.
Doe die vygelyŽn gheŽnt was,
Doe leidemen Coppen in dat graf,
Dat bi engiene ghemaect was
Onder die linde in een gras.
Van maerbersteene slecht was
Die saerc die daer up lach.
Die letteren, diemen daer an sach,
Deden tgraf bekinnen,
Wie daer lach begraven binnen.
Dus spraken die boucstave
An den zaerc up den grave:
'Hier leghet Coppe begraven,
Die so wale conste scraven,
Die Reynaert die vos verbeet,
Ende haren gheslachte was te wreet.
'Nu leghet Coppe onder mouden.
Die coninc sprac tsinen ouden,
Datsi hem alle bespraken,
Hoe si alre best ghewraken
Deze groete overdade.
Doe waren si alle te rade,
Datsi daer den coninc rieden,
Dat hine dan soude ombieden,
Dat hi te hove soude comen,
No dor scaden no dor vromen
Ne lette, hine quame int ghedinghe,
Ende men Brune van dien dinghe
Die bodscap soude laden.
Dies was die coninc sciere beraden
Dat hi dus sprac te Bruun den beere:
'Heere Bruun, dit segghich voer dit heere,
Dat ghi desen bodscap doet;
Oec biddic u, dat ghi zijt vroet,
Dat ghi u wacht van baraet.
Reynaert es fel ende quaet;
Hi sal u smeeken ende lieghen;
Mach hi, hi sal u bedrieghen
Met valschen woorden ende met sconen;
Mach hi, bi Gode, hi sal u honen.'
'Heere,' seit hi, 'laet u castyŽn!
So moete mi God vermalendyŽn,
Of mi Reynaert so sal honen,
Inne saelt hem weder lonen
Dat hijs an den dulsten zi
Nu ne zorghet niet om mi.
'Nu neemt hi orlof ende hi sal naken
Daer hi zeere zal mesraken.
Nu es Brune up die vaert
Ende hevet in ziere herten onwaert
Ende het dochte hem overdaet,
Dat yement soude sijn so quaet,
Ende dat hem Reynaert hoenen soude.
Dor den keer van eenen woude
Quam hi gheloepen dor eene wostine,
Daer Reynaert hadde de pade sine
hesleghen crom ende menichfoude,
Also als hi uten woude
Hadde gheloepen om zijn bejach.
Beneden der woestinen lach
Een berch hhoech ende lanc;
Daer moeste Bruun sinen ganc
Te middewaerde over maken,
Sal hi te Malpertus gheraken.
Reynaerd hadde so menich huus,
Maer die casteel Malpertus,
Dat was die beste van sinen borghen.
Daer trac hi in, als hi in zorghen
Ende in noede was bevaen.
Nu es Brune die beere ghegaen
Dat hi te Malpertuus es comen,
Daer hi de porte hevet vernomen,
Daer Reynaerd ute plach te gane.
Doe ghinc hi voer die barbecane
Sitten over sinen staert,
Ende sprac: 'Sidi in huus, Reynaert?
Ic bem Bruun, des coninx bode.
Die hevet ghezworen bi sinen gode:
Ne comdi niet ten ghedinghe,
Ende ic u niet voer mi bringhe,
Recht te nemene ende te ghevene
Ende in vreden voert te levene,
Hi doet u breken ende raden.
Reynaerd, doet dat ic u rade
Ende gaet met mi te hove waert.
'Dit verhoerde al nu Reynaert,
Die voer sine poerte lach,
Daer hi vele te ligghene plach
Dor waremhede van der zonnen.
Bi der tale die Bruun heeft begonnen,
Bekenden altehant Reynaert,
Ende tart bet te dale waert
In sine donckerste haghedochte.
Menichfout was sijn gedochte:
Hoe hi vonde sulken raet,
Daer hi Bruun, den fellen vraet,
Te scherme mede mocht driven
Ende selve bi ziere eeren bliven.
Doe sprac Reynaert over lanc:
'Uwes goets raets hebbet danc,
Heere Bruun, wel soete vrient.
Hi hevet u qualic ghedient,
Die u beriet desen ganc,
Ende u desen berch lanc
Over te lopene dede bestaen.
Ic soude te hove sijn ghegaen,
Al haddet ghi mi niet gheraden.
Maer mi es den buuc so gheladen
Ende in so utermaten wijse
Met eere vremder nieuwe spise:
Ic vruchte in sal niet moghen gaen.
Inne mach sitten noch gestaen,
Ic bem so utermaten zat.'
'Reynaert, wat aetstu, wat?'
'Heere Brune, ic at crancke have.
Arem man dan es gheen grave:
Dat mooghdi bi mi wel weten.
Wi aerme lieden, wi moeten eten,
Hadden wijs raet, dat wi node aten.
oeder versscher honinghraten
Hebbic couver harde groet;
Die moetic eten dor den noet,
Als ic el niet mach ghewinnen.
Nochtan als icse hebbe binnen,
Hebbicker af pine ende onghemac.'
Dit hoerde Brune ende sprac:
'Helpe, lieve vos Reynaert,
Hebdi honich dus onwaert?
Honich es een soete spijse,
Die ic voer alle gherechten prijse,
Ende icse voer alle gherechten minne.
Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.
Edele Reynaert, soete neve,
Also langhe als ic sal leven
Willic u daer omme minnen.
Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.'
'hewinnen, Bruun? ghi hout u spot.'
'In doe, Reynaert, so waer ic zot,
Hildic spot met u, neenic, ic niet.'
Reynaert sprac: 'Bruun, mochtijs yet?'
Of ghi honich moghet eten,
Bi uwer trauwen, laet mi weten:
Mochtijs yet, ic souts u saden
Ic sales u so vele beraden,
hine atet niet met u tienen,
Waendic u hulde daermet verdienen.'
'Met mi tienen? hoe mach dat wesen?
Reynaert, hout uwen mont van desen,
Ende sijts seker ende ghewes:
Haddic al thonich dat nu es
Tusschen hier ende Portugale
Ic aet al up teenen male.'
Reynaerd sprac: 'Bruun, wat sechdi?
Een dorper, heet Lamfroit, woent hier bi;
Hevet honich so vele te waren,
hine atet in seven jaren.
Dat soudic u gheven in u ghewout,
Heere Brune, wildi mi wesen hout
Ende voer mi dinghen te hove.
'Doe quam Brune ende ghinc gheloven
Ende sekerde Reynaerde dat:
Wildine honichs maken zat,
(Des hi cume ombiten sal)
Hi wilde wesen over al
hestade vrient ende goet gheselle.
Hier omme louch Reynaert die felle
Ende sprac: 'Bruun, heelt mare,
Verghave God, dat mi nu ware
Also bereet een goet gheval,
Alse u dit honich wesen sal,
Al wildijs hebben seven amen.'
Dese woort sijn hem bequame,
Bruun, ende daden hem so sochte:
Hi louch dat hij nemmee ne mochte.
Doe peinsde Reynaerd daer hi stoet:
'Bruun, es mine avonture goet,
Ic wane u daer noch heden laten,
Daer ghi sult lachen maten.'
Na dit peinsen ghinc Reynaert uut
Ende sprac al over luut:
'Oem Bruun, gheselle, willecome.
Het staet so, suldi hebben vrome,
Hier ne mach zijn gheen langher staen.
Volghet mi, ic sal voeren gaen.
Wi houden desen crommen pat.
hi sult noch heden werden zat,
Saelt na minen willen gaen;
hi sult noch heden hebben sonder waen
Also vele als ghi moghet ghedraghen.'
Reynaert meende: van groten slaghen.
Dit was dat hi hem beriet.
Die keitijf Bruun ne wiste niet,
Waer hem Reynaerd die tale keerde,
Die hem honich stelen leerd,
Dat hi wel seere dam becoepen.
Al sprekende quam dus gheloepen
Reynaert met sinen gheselle Brune
Tote Lamfroits bi den tune.
Wildi horen van Lamfreyde?
Dat was, eist waer somen mi seide,
Een temmerman van goeden love,
Ende hadde bi sinen hove
Eene eecke brocht uten woude,
Die hi ontwee clieven soude,
Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen,
Also temmermans noch pleghen.
Die eecke was ontdaen wel te wijde;
Des was Reynaert harde blide.
Te Brunen sprac hi ende louch:
'Siet hier u grote ghevouch,
Brune, ende nemet wel goem.
Hier in de sen selven boem
Es honichs utermaten vele.
Prouft oft ghijs in uwe kele
Ende in uwen buuc moghet bringhen.
Nochtan suldi u selven dwinghen;
Al dincket u goet die honichraten,
Etet te zeden ende te maten,
Dat ghi u selven niet verdervet.
Ic ware onteert ende ontervet,
Wel soete oem, mesquame u yet.
'Brune sprac: 'Reynaert, ne sorghet niet.
Waendi dat ic ben onvroet?
Mate es tallen goet.'
'hi secht waer,' sprac Reynaerd,
'Waer omme ben ik oec vervaert?
aet toe ende crupet daer in.'
Reynaert peinsde om zijn ghewin,
Ende Brune liet hem so verdoren,
Dat hi thoeft over die oren
Ende die twee voerdere voete in stac.
Ende Reynaert poghede dat hi brac
Die wegghen beede utrer eecken.
Die daer voren ghinc so smeecken,
Bruun, bleef ghevanghen in den boem.
Nu hevet de neve sinen oem
In boedheden bracht met sulker achte,
Dat hi met liste no met crachte
In gheere wijs ne can ontgaen
Ende bi de hoefde staet ghevaen.
Wat raeddi Brunen te doene?
Dat hi was sterc ende coene
Sal hem niet ghehelpen moghen;
Hi sach wel, dat hi was bedroghen.
Hi began briesschen ende dulen.
Hi was ghegrepen bi zier mulen
So vaste ende bi den voeten voren:
Al dat hi pijnde was verloren;
Hine wande nemmermeer ontgaen.
Van verren was Reynaert ghestaen
Ende sach commen Lamfreyde,
Die up sinen hals brochte beide
Een scaerpe aex ende eene barde.
Hier mooghdi horen van Reynaerde,
Hoe hi sinen oem ghinc rampineeren:
'Oem Brune, vaste gaet mangieren!
Hier comt Lamfroyt ende sal u scijncken:
Haddi gheten, so souddi drincken.
'Na der talen so ghinc Reynaert
Weder te sinen casteelen waert
Sonder orlof, ende mettien
Hevet Lamfroyt den beere versien,
Ende vernam dat hi was ghevaen.
Doe ne was daer gheen langher staen.
Hi liep wech metter haest
Daer hi die hulpe wiste naest,
Daer dat naeste dorp stont,
Ende dede hem allen cont.
Dat daer stont ghevaen een beere.
Doe volchde hem een mekel heere.
Int dorp ne bleef man no wijf;
Den beere te nemene sijn lijf
Liept al dat loepen mochte.
Sulc was die eenen bessem brochte,
Sulc eenen vleghel, sulc een rake,
Sulc quam ghelo epen met eenen stake,
So si quamen van haren werke.
Selve die pape van der kerke
Brochte eenen cruusstaf,
Die hem de coster noede gad.
Die coster drouch eene vane
Mede te stekene ende te slane.
Des spapen wijf, vrauwe Julocke,
Quam ghelopen met haren rocke.
Daer so omme hadde ghesponnen.
Voer hem allen quam gheronnen
Lamfroyt met eere scerper aex.
Al hadde Brune lettel ghemaex,
Hi ontsach meer ongheval
Ende sette al jeghen al.
Doe hi dat gheruchte hoorde,
Hi spranc up, so dat hem scorde
Van sinen aensichte al die huut.
Al brochte Brune dat hoeft uut,
Met aerbeide ende met pinen,
Nochtan liet hi daer van den zinen
Eene oere ende beede sine lier.
Nye maecte God so leelijc dier.
Hoe mochte hi zeerre sijn mesrocht?
Al haddi thoeft ute brocht,
Eer hi die voete conde ghewinnen,
Blever alle die claeuwen binnen
Ende sine twee hanscoen beede.
Dus gherochte hi uut met leede.
Hoe mochte hi zijn onteert meer?
Die voete waren hem so zeer,
Dat hi tloepen niet conste ghedoghen.
Dat bloet liep hem over die oghen,
Dat hi niet wel conste gesien.
Hine dorste bliven no vlien.
Hi sach suut onder die zonne
Lamfroyt commen gheronnen,
Daer na die priester, die heere,
Hi quam gheloepen vele zeere,
Daer na die coster metter vane,
Daer na alle die prochiane,
Die oude lieden metten jonghen.
Daer na quam up haren stap ghespronghen
Sulke quene, die van ouden
Cume eenen tant hadde behouden
Wie so wille wachte hem dies:
Die scade hevet of verlies
Ende groet ongheval,
Over hem so willet al.
Dit sceen arem man Brunen wel.
Sulc dreechdem nu an s ijn vel,
Die des ghesweghen hadde stille,
Hadde Bruun ghestaen tsinen wille.
Dit was beneden eene riviere,
Dat Brune, onslaichst alre diere,
Van meneghen dorper was beringhet.
Doe was daer lettel ghedinghet.
Hem naecte groet onghemac.
Die een slouch, die ander stac.
Die een slouch, die ander warp.
Lamfroyt was hem alte scaerp.
Een, hiet Lottram Lancvoet,
Hi drouch eenen verhoernden cloet,
Ende stacken emmer na dat oghe.
Vrauwe Vulmaerte scerpe loghe
hinckene koken met een stave.
Abelquac ende mijn vrauwe Bave
Laghen beede onder die voete
Ende streden beede om eene cloete.
Ludmoer metter langher nese
Drouch eenen loedwapper an een pese
Ende ghincker met al omme zwinghen.
Ludolf metten crommen vingheren
Dede hem alles te voren,
Want hi was best gheboren,
Sonder Lamfroy alleene.
Hughelijn metten crommen beene
Was zijn vader, dat weet men wale,
Ende was gheboren van Abstale,
Ende was sone vrauwe Ogernen,
Eens outmakigghe van lanternen.
Ander wijfende ander man,
Meer dan ic ghenomen can,
Daden Brunen groet onghem ac,
So dat hem sijn bloet uut lac.
Brune ontfinc al sulc payment
Als hem elc gaf daer omtrent.
Die pape liet den cruusstaf
hedichte slaen slach in slach,
Ende die coster metter vane
hinc hem vastelike ane.
Lamfroyt quam ter selver wijlen
Met eerse scerper bijlen,
Ende slouchene tusschen hals ende hoeft,
Dat Brune wart zeere verdoeft,
Dat hi verspranc van den slaghe
Tusschen der riviere enter haghe
In eenen trop van ouden wiven,
Ende warper een ghetal van viven
In die riviere die daer liep,
Die wel wijt was ende diep.
Des papen wijf wasser eene;
De was spapen bliscap cleene.
Doe hi zijn wijf sach in die vliet,
Doene luste hem langher niet
Bruun te stekene no te slane;
Hi riep: 'Siet, edele prochiane,
hindre vloot vrauwe Julocke
Beede met spillen ende met rocke.
Nu toe,, die haer helpen mach!
Ic gheve hem jaer ende dach
Vul pardoen ende aflaet
Van alre sondeliker daet.'
Beede man ende wijf
Lieten den aermen keytijf
Brune ligghen over doot,
Ende ginghen daer die paper gheboot,
Beede met stringhen ende met haken.
Die wijle datsi die vrauwe uut traken,
So quam Brune in die riviere
Ende ontswm hem allen sciere.
Die dorperen waren alle gram.
Si sagen dat hem Brune ontswam,
Datsi hem hiet mochten volghen.
Upt touver stonden si verbolghen
Ende ghingen na hem rampineren.
Bruun die lach in die ryvieren
Daer hi vant den meesten stroem.
Al dryvende bat hi, dat god den boem
Moeste verdrouven ende verwaten,
Daer hi zijn oere in hadde gelaten
Ende beede sine lier.
Voert vloucte hi dat felle dier,
Den boesen vos Reynaerde,
Diene met sinen brunen baerde
So diepe in die eecke dede crupen,
Daerne Lamfrouyt vant ter stupen,
Daer hi hem so leeded dede.
In aldustanen ghebede
Lach Brune also langhe wijle,
Dat hi wel een halve mile
Van der stede was ghedreven
Daer die dorpers waren bleven.
Hi was verpijnet ende moede
Ende ondercommen van den bloede,
So dat hi hadde crancke vaert.
Doe zwam hi te lnde waert
Ende croep ligghen in dat oever.
hine saghet noint droever
heen dier no gheenen man.
Hi lach jammerlic ende stan
Ende slouch me t beede sinen lancken.
Des mochte hi al Reynaerde dancken.
Nu hoert wat Reynaert heeft ghedaen.
Hi hadde een vet hoen ghevaen
Bi Lamfroyts an der heyden,
Eer hi danen was versceiden.
Hi hadt up eenen berch ghedreghen
Verre uut allen weghen,
Daer het eenlic was ghenouch.
Dat was wel zijn ghevouch,
Dor dat daer was niemens ganc
Ende hi dor niemens bedwanc
Sine proye dorste rumen.
Doe hi dat hoen totten plumen
Hadde gheleit in sine male,
Doe ghinc hi neder te dale
Eenen verholenliken pat.
Hi was utermaten zat.
Dat weder was scone ende heet;
Hi hadde gheloepen, dat hem zweet
Neder liep neven die liere.
Daer omme liep hi ter riviere,
Dor dat hi hem vercoelen soude.
In bliscap harde menichfoude
Was sijn herte doe bevaen.
Hi hopede wel al sonder waen,
Dat Lamfroyt hadde den beere versleghen,
Ende hine thuuswaert hadde ghedreghen.
Doe sprak hi: 'Hets mi wel ghevaren.
Die mi te hove meest soude daren,
Die hebbic doot in desen daghe.
Nochtan wanic sonder claghe
Ende sonder wanconst bliven.
Ic mach te rechte blicap driven.
Doe Reynaert was in dese tale,
Sach hi nederwaert te dale
Ende vernam Bruun daer hi lach.
Enten eersten als hine sach,
Hadde hijs rauwe ende toren
(Daer die bliscap was te voren,
Daer lach nu thoren ende nijt)
Ende sprac: 'Vermalendijt,
Lamfroyt, moet dijn herte sijn!
Du best dulre dan een zwijn,
Lamfroyt, ergher putensone!
Lettel eeren besty ghewone.
Hoe es di deese beere ontgaen,
Die di te voren was ghevaen?
Hoe menich morseel leghet deran,
Dat gherne etet menich man.
O wy, Lamfroyt verscriven druut,
Hoe rikelike een beerehuut
Heefstu heden verloren,
Die di ghewonnen was te voren!'
Dit scelden hevet Reynaert ghelaten
Ende ghinc neder bi der straten,
Dor te siene hoet Bruun stoet.
Doe hine sach liggen, al een bloet
Ende ziec, ende onghesont,
Den aermen beere, te dier stont
(Dat sach Reynaert harde gherne),
Doe bescalt hine te sinen scherne:
'Siere priester, dieu vo saut!
Kendi Reynaert, den rybaut?
Wildine scauwen, so siettene hier,
Den roden scalc, den fellen ghier!
Seght mi, priester, soete vrient,
Bi den heere dien ghi dient,
In wat ordinen wildi u doen,
Dat ghi draghet roeden caproen?
So weder sidi abd so pryhore?
Hi ghinc u harde na den ore,
Die udese crune hevet bescoren.
hi hebt u hanscoen afghedaen:
Ic wane, ghi wilt zinghen gaen
Van uwen complete dat ghetijde.'
Dit hoerde Brune ende wart omblijde,
Want hine const doe niet ghewreken.
Hem so dochte sijn herte breken,
Ende slouch weder in die riviere.
Hine wilde van den fellen diere
Nemmeer hoeren die tale.
Hi liet hem neder daer te dale
Metten stro me dryven te hant
Ende ghinc ligghen up dat zant.
Hoe sal nu Brune te hove comen?
Al mocht hem al de weerelt vromen,
Hine ghinge niet over sine voete.
Hi was ghenoopt so onsoete
In die eecke, daer hi te voren
Van tween voeten hadde verloren
Alle die claeuwen ende dat vel,
Hine conste niet ghepeinsen wel,
Hoe hi best ten coninc gaet.
Nu hoert, hoe hi die vaert bestaet.
Hi zat over sine hamen
Ende began met groter scamen
Tutsen over sine staert,
Ende als hi dus te moede waert,
So wentelde hi dan eene wile.
Du s dreef hi meer dan eene mile,
Eer hi tes coninx hove quam.
Doemen Brune vernam
In derre wijs van verre comen,
Wart ghetwifelt van hem zomen,
Wat daer quam ghewentelt zoe.
Dien coninc wart de herte onvroe,
Die Brune bekende te hant,
Ende seide: 'Dit es mijn serjant
Brune, hem es dat hoeft so roet:
Hi es ghewont toter doot.
Ay God, wie heeftene so mesmaect?'
Binnen desen so was Brune ghenaect,
Dat hi den coninc claghen mochte.
Hi stan ende versuchte onzochte
Ende sprac: 'Coninc, edelheere,
Wreket mi dor u se lves eere
Over Reynaerde, dat felle dier,
Die mi mine scone lier
Met ziere lust verliesen dede,
Ende daer toe mine oeren mede,
Ende hevet mi ghemaect als ghi siet.'
Die coninc sprac: 'Of ic dit niet
Ne wreke, so moetic sijn verdoomt!'
Ende hier na so hevet hi ghenoomt
Alle die hoechste bi namen,
Ende ontboet datsi quamen
Alle gader an sinen raet.
Doe riedensi, hoe dese daet
Best werde gherecht tes coninx eere.
Doe rieden die meeste heeren,
Dat menne twee werven daghen soude,
Reynaerde, of die coninc woude,
Ende horen tale ende wedertale.
Oec seiden si, si wilden wale,
Dat Tybeert die cater van desen
Tote Reynaerde bode soude wesen:
Al ware hi cranc, hi ware vroet.
Dese raet dinct den coninc goet.
Doe sprac die coninc: 'Heere Tybeert,
aet wech; eer ghi weder keert,
Besiet dat Reynaert met u come.
Dese heeren segghen some:
Al es Reynaert andren dieren fel,
Hi gheloevet u so wel,
Dat hi gherne doet uwen raet.
Ne comt hi niet, hets hem quaet.
Men salne driewerven daghen,
Te lachtre alle sinen maghen.
aet Tybeert, dit secht hem.'
'Ay heeren' sprac Tybeert: 'ic bem
Een arem wicht, een cleene dier.
Heere Brune, die staerc was ende fier,
Ne conste Reynaert niet ghewinnen:
In welker wijs salics beghinnen?'
Doe sprac die coninc: 'Heere Tybeert,
hi zijt wijs ende wel gheleert;
Al sidi niet groet, nochtan
Hets menich die met luste can
Dat werken, ende met goeden rade,
Dat hi met crachte niet ne dade.
aet, doet sciere mijn ghebod.
'Tybeert sprac: 'Nu helpe mi God,
Dat het mi moete wel vergaen.
Ic zal eene vaert bestaen,
Die mi doet zwaer in minen moet.
God ghevere mi af al goed!'
Nu moet Tybeert doen die vaert,
Die zeere es drouve ende vervaert.
Ende als hi up den wech quam,
Sach hi van verren ende vernam
Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen.
Doe wart Tybeert vroe ende in hoghen
Ende riep an sente Martins voghel:
'Kere herwaert dinen vloghel,
Nu vliegh te miere rechter hant.'
Die voghel vloech daer hi vant
Een haghe daer hin in wilde lijden,
Ende vloech Tybeert ter luchter zijden.
Dit teekin ende dit ghemoet
Dochte Tybert niet wesen goet.
Hadde hi ghesien den voghel lijden
Scone ter rechter zijden,
Soe waende hi hebben goet gheval.
Nu was hi dies onthopet al.
Nochtan maecte hi hem selven moet,
Ende gheliet hem, als menich doet,
Bet dan hem te moede was.
Dus liep hi henen sinen pas,
Tes hi quam te Malpertus,
Ende vant Reynaerde in zijn huus
Alleenestaen verweendelike.
Tybeert sprac: 'God die rike
Moete u goeden avond gheven.
Die coninc dreecht u an u leven,
Ne comdi niet te hove met mi.
'Reynaert sprac: 'Tybeert, hel et vry,
Neve, ghi zijt mi willecome.
God gheve u eere ende vrome.
Bi Gode, datjan ic u wale,
Sine herte die es binnen fel.
Dit wert Tybeerde ghetoghet wel,
Eer die lijne wert ghelesen
Ten ende. Ende met desen
Sprac Reynaert: 'Neve, ic wille dat ghi
Tavont herberghe hebt met mi,
Ende morghen willen wi metten daghe
Te hove waert sonder daghe.
In hebbe oec onder alle mine maghe
Niement, Tybeert,daer ic mi nu
Bet up verlate dan up u.
Hier was commen Bruun, die vraet;
Hi toechde mi so fel ghelaet
Ende dochte mi so overstaerc,
Dat ic omme dusent maerc
Den wech met hem niet hadde bestaen.
Dat sal ic met u, al sonder waen,
Maerghin metter dagheraet.'
Tybeert sprac: 'Hets beteren raet
Ende het dinct mi beter ghedaen,
Dat wi noch tavont te hove gaen,
Dan wi tote morghin beiden.
Die mane scijnet an der heiden
Also claer alse die dach;
Ic wane niemen ne sach
Beter tijt tote onser vaert.'
'Neen, lieve neve,' sprac Reynaert,
'Sulc mochte ons daer ghemoeten
--Hi soude ons quedden ende groeten --,
Die ons nemmermee dade goet,
Quame hi snachts ons ghemoet.
hi moet herberghen tavont met mi.
'Tybeert sprac: 'Wat souden wy
Eten, Reynaert,of ic hier bleve?'
'Daer omme zorghe ic, lieve neve;
Hier es der spijsen quaden tijt.
hi mocht eten, begheerdijt,
Een stic van eere honichraten,
Die bequamelic es utermaten.
Wat sechdi, moochdi shonichs yet?'
Tybeert sprac: 'Mine roukes niet.
Reynaert, hebdi niet in huus?
avedi mi eene vette muus,
Daer mede lietic u ghewaert.'
'Eene vette muus?' sprac Reynaert,
'Soete Tybeert, wat sechtdi?
Hier woent noch een pape bi;
Een scuere staet noch aen sijn huus,
Daer in es meneghe vette muus:
Ic waense niet ghedroughe een waghen.
So dicken hoere ic den pape claghen,
Dat sine dryven uten huuse.'
'Reynaert, zijn daer so vette muse?
Verghave God, waer ic nu daer!'
'Tybeert,' zeit hi, 'sechdi waer?
Wildi muse?' 'Of icse wille?
Reynaert, doet dies een ghestille.
Ic minne muse voer alle saken.
Weetti niet, dat muse smaken
Bet dan eenich venisoen?
Wildi minen wille doen,
Dat ghi mi leet daer si zijn,
Daer mede mochti die hulde mijn
Hebben, al haddi minen vadre
Doot ende mijn gheslachte al gadre.
'Reynaert sprac: 'Neve, houddi u spot?'
'Neenic, Reynaert,also helpe mi God!'
'Weet God, Tybeert: wistic dat,
hi soutter sijn noch tavont sat.
''Sat, Reynaert, dat ware vele.
''Tybeert, gaet met mi te hant.
Ic leede u daer ter selver stat,
Daer icker u sal maken zat,
Eer ic nemmermeer van u sceede.'
'Ja ic, Reynaert, up die gheleede
hinghe ic met u te Mompelier.'
'So gaen wi dan, wi sijn hier
Al te langhe,' sprac Reynae rt.
Doe so namen si up die vaert,
Tybeert ende sijn oem Reynaert,
Ende liepen daer si loepen wilden,
Datsi nye toghel up hilden,
Eer si quamen tes papern scuere,
Die met eenen erdinen muere
Al omme ende omme was beloken,
Daer Reynaert in was tebroken
Des ander daghes daer te voren,
Doe die pape hadde verloren
Eenen hane, die hi hem nam.
Hier omme was tornich ende gram
Des papen sone Martinet,
Ende hadde voer dat gat gheset
Een strec den vos mede te vane;
Dus gherne wrake hi den hane.
Dit wiste Reynaert, dat felle dier,
Ende sprac: 'Neve Tybeert, hier
Crupet in dit selve gat.
Ne weset trage no lat.
aet al omme ende omme gripen.
Hoert hoe die muse pipe.
Keert weder uut, als ghi zijt sat.
Ic sal hier bliven voer dit gat
Ende sal u hier buten beiden:
Wine moghen niet tavont sceiden:
Morghin gaen wi te hove waert.
Tybeert, siet dat ghi niet en spaert;
Gaet eten, ende laet ons keeren
Te miere herberghen met eeren.
Mijn wijf sal ons wel ontfaen.'
'Willic te desen gate in gaen?
Wat sechdi, Reynaert,eist u raet?
Die papen connen vele baraet;
Ic besteecse harde noode.'
'O wy, Tybeert, twi sidi bloode?
Wanen quam uwer herten desen wanc?'
Tybeert scaemde hem ende spranc
Daer hi vant groet ongherec,
Want eer hijt wiste, was hemeen strec
Omme sinen hals harde vast.
Dus hoende Reynaert sinen gast.
Als Tybeert gheware wart
Des strecs, wart hi vervaert
Ende spranc voert: dat strec liep toe.
Tybeert moeste roepen doe
Ende wroughede hem selven dor den noot:
Hi makede een gheroup so groot,
Met eenen jammerliken ghelate,
Dat Reynaert hoerde up der strate
Buten, daer hi alleene stoet,
Ende riep: 'Vindise goet,
Die muse, Tybeert, ende vet?
Wiste nu dat Martinet,
Dat ghi ter taflen satet,
Ende dit wiltbraet dus atet,
Dat ghi verteert, in weet hoe,
Hi sauder u saeuse maken toe,
Sp hovesch een cnape es Martinet.
Tybeert, ghi singhet in lanc so bet.
Pleecht men tes coninx hove des?
Verghave God, die geweldich es,
Dat, Tybeert, daer met u ware
Ysingrijn, die mordenare,
In sulker bliscap als ghi zijt!'
Dus heeft Reynaert groot delijt
Dor Tybeerts ongheval.
Ende Tybeert stont ende ghal
So lude, dat Martinet ontspranc.
Martinet riep: 'Ha ha, God danc!
Ter goeder tijt heeft nu gestaen
Mijn strec: ic hebber met gevaen
Den hoenredief, na minen wane.
Nu toe! ghelden wi hem den hane!'
Met desen wart hi toten viere
Ende ontstac eenen stroewisch sciere
Ende wecte moedre ende vadre
Ende al die kindre alle gadre,
Ende riep: 'Nu toe! hie es gevaen.'
Doe mochtemen sien porren saen
Alle die in dine huus waren.
Selve die paper ne wilde niet sparen,
Quaem ute sinen bedde moedernaect.
Martinet, hi was geraect
Tote Tybeert ende riep: 'Hijs hier.'
Die pape spranc an dat vier
Ende ghegreep zijn wijfs rocke.
Een offerkeersse nam vrauwe Julocke
Ende ontstacse metter haest.
Die pape liep Tybeert naest
Ende ghincken metten rocke slaen.
Doe moeste Tybeert daer ontfaen
Wel meneghen slach al in een.
Die pape stont, als hem wel sceen,
Al naect ende slouch slach in slach
Up Tybeert, die voer hem lach.
Daer ne spaerdene haer ne gheen.
Martinet ghegreep eenen steen
Ende wa rp Tybeert een oghe uut.
Die pape stont al bloeter huut
Ende hief up eenen groeten slach.
Alse Tybeert dat ghesach,
Dat hi emmer sterven soude,
Doe dedi een deel als die boude,
Dat dien pape verghinc te schanden.
Beede met claeuwen ende met tanden
Dedi hem pant, alsoet wel scheen,
Ende spranc dien pape tusschen die been,
In die burse al sonder naet,
Daermen dien beyaert mede slaet.
Dat dinc viel neder up den vloer.
Die vrauwe was zeerich, ende zwoer
Bi der zielen van haren vader,
Sine wilde wel om al gader
Die offerande van eenen jare,
Dat niet den paper ghevallen ware
Dit vernoy ende dese scame.
So sprac: 'Int sleets duvels name
Moete dit strec sijn gheset!
Siet, lieve neve Martinet,
Dit was van uwes vader ghewande;
Siet hier mijn scade ende mijn scande,
Emmer meer voert in allen stonden:
Al ghenase hi van der wonden,
Hi blivet den soeten spele mat.'
Reynaert stont noch doe voer tgat.
Doe hi dese tale hoerde,
Hi louch dat hem bachten scorde
Ende hem crackede die taverne.
Doe sprac hi te sinen scherne:
'Swijg het, Julocke, soete vrauwe,
Ende laet zijncken desen rauwe
Ende laet bliven uwen toren.
Wattan? al hevet u heere verloren
Eenen vanden clippelen zinen,
Al te meer so sal hi pinen.
Laet bliven dese tale achtre;
heneset die pape, en es gheen lachtre
Dat hi ludet met eere clocken.'
Dus troeste Reynaert vrauwe Julocken,
Die pape mochte langer niet
hestaen, hi viel in onmacht.
Doe hiefsene up met haerrre cracht
Ende drouchene recht te bedde waert,
Hierbinnen keerde Reynaert
Alleene ter herberghen waert,
Ende l iet Tybeert zeere vervaert
Ende in zorghen van der doot.
Al was Tybeerts zorghe groet,
Doe hise alle onledich sach
Over dien pape, die daer lach
hewont, doen ghinc hi hem pinen,
So dat hi metten tanden zine
Die pese midden beet ontwee.
Doe ne wildi letten nemme
Ende spranc weder ute ten gate
Ende dede hem up die rechte strate,
Die tes coninx waert ghelach.
Eer hi daer quam, so waest dach
Ende die zonne begonste rijsen.
In eens arems ziecs wijsen
Quam Tybeert in thof gheronnen,
Die tes papen hadde ghewonnen
Dat hi langhe claghen mach.
Als die coninc dit versach,
Dat hi hadde dat oeghe verloren,
Doe mochtemen vreeselike horen
Den coninc dreeghen den dief Reynaert.
Die coninc doe niet langher ne spaert,
Hine riep sine baroene te rade,
Ende vraechde, wat hi best dade
Jeghen Reynaert overdaet.
Doe wart ghindre menich raet,
Hoemen Reynaert ter redenen brochte,
Die dese overdaet wrochte.
Doe sprac Grimbeert die das,
Die Reynaert broeder sone was:
'Ghi heeren, ghi hebt meneghen raet.
Al ware mijn oem noch also quaet,
Salmen vry recht voert draghen,
Men salne drie waerven daghen,
Alsomen doet eenen vryen man.
Ende en comt hi niet dan,
So es hi sculdich alre dinc.
Daer hi af voer den coninc
Van desen heeren wes beclaghet.'
'Wie wildi, Grimbert, dattene daghet?'
Sprac de coninc. 'Wie es hier,
Die sijn oeghe ofte sijn lier
Wille seten in avontueren
Omme eene felle creature?
Ic wane, hier nimene en es so zot!'
Grimbeert sprac: 'So helpe mi God!
Siet mi hier, ic bem so coene,
Dat ic wel dar bestaen te doene
Dese bodscap, ghebiedijt.'
'Grimbeert, gaet wech ende zijt
Vroet ende wacht u jeghen mesval.'
Grimbert sprac: 'Coninc heere, ic sal.'
Dus gaet Grimbert te Malpertuus.
Als hire quam, vant hi in huus
Sinen oem ende vrauwe Hermelijnen,
Die bi hareniet welpenkijnen
Laghen in die haghedochte.
Ende ten eersten dat Grimbert mochte,
Groette hi sinen oem ende ziere moyen.
Hi sprac: 'En sal u niet vernoyen
Des onrechts, daer ghi in zijt?
Dincket u noch niet wesen tijt,
Dat ghi trect, oem Reynaert,
Tote des conincs hove waer,
Daer ghi wel zeere zijt beclaghet?
hi zijt drie waerven ghedaghet.
Vermerrendi maerghin den dach,
So zorghic, dat u ne mach
Ne gheene ghenade me ghescien.
hi sult in den derden daghe sien
Uwen casteel bestormen, Malpertuus.
hi sult gherecht sien voor u huus
Eene galghe oft een rat.
Over waer segghic u dat:
Beede u kindre ende u wijf
Sullen verliesen haer lijf
Lachterlike, al sonder waen.
Ghine moghet selve niet ontgaen.
Daer omme es u de beste raet,
Dat ghi met mi te hove gaet.
Hets messelic hoet ghevallen mach:
U es dicken up eenen dac
Vremder avontueren ghevallen,
Dan ghi noch, quite van hem alle,
Met des coninx orlove
Mearghin sciet uten hove.
'Reynaert seide: 'Ghi secht waer.
Nochtan, Grimbeert, comme ic daer
Onder des conincs ghesinde,
Dat ic binnen den hovende vinde,
Es up mi verbolghen al.
Quame ic danen, het ware gheval.
Nochtan dinct mi beter wesen
(Ghenese of ic mach ghenesen),
Dat ic met u te hove vare,
Dan het al verloren ware,
Casteel, kindre ende wijf,
Ende daer toe mijns selves lijf.
In mach den coninc niet ontgaen.
Alse ghi wilt, so willic gaen.
'Hoert,' seit hi, 'vrauwe Hermelijne,
Ic bevele u die kindre mine,
Dat ghire wale pleghet nu.
Voer alle dandre bevelic u
Minen zone Reynaerdine.
Hem staen wel de gaerdeline
In zine muulkine over al.
Ic hope dat hi mi slachten sal.
Hier es Rossel, een scone dief!
Die hebbic nochtan harde lief,
Ja, als yement sine kindre doet.
Al eist, dat ic nu van hier moet.
Ic salt mi nemen harde na,
Up dat ic mach, dat ic ontga.
Grimbeert neve, God moet u lonen.
'Met hoofschen woorden ende met sconen
Nam Reynaert an de sine orolof
Ende ruumde sijns selves hof.
A, hoe drouve bleef vrauwe Hermeline;
Ende hare cleene welpekine
Doe Reynaert sciet uut Malpertuus
Ende hi hof liet ende huus
Aldus omberaden staen!
Nu hoert wat Reynaert heeft ghedaen.
Teerst dat hi quam an der heyden,
Hi sprac te Grimbeerte ende zeidde:
'Grimbert, scone wel soete neve,
Van sorghen suchtic ende beve.
Lieve neve, ic wille gaen
(Nu hoert mine redene saen)
Te biechten hier te di:
Hier nes ander pape b i.
Hebbic mine biechte ghedaen,
Hoe so die saken sijn vergaen,
Mine ziele sal te claerre wesen.'
Grimbeert nu hoert haerwaert
Ende vandet mi gherade.
Siet, ic comme u te ghenaden
Van alle gader miere mesdaet.
Nu hoert, Grimbeert, ende verstaet:
Confiteor pater mater,
Dat ic den otter ende den cater
Ende alle diere hebbe mesdaen;
Daer af willic mi in biechten dwaen.'
Grimbeert sprac: 'Oem, walschedi?
Of ghi yet wilt, spreect jeghen mi
In dietsche, dat ict mach verstaen.'
Doe sprac Reyn: 'Ic hebbe mesdaen
Jeghen alle diere die leven.
Bidt Gode, dat hijt mi moete vergheven.
Ic dede minen oem Brune
Al bloedich maken sine crune.
Tybeert dede ic muse vaen,
Daer ickene zeere dede slaen:
Tes papen huus, daer hi spranc int strec.
Ic hebbe ghedaen groet ongherec
Canticleer ende sine kindre;
Waren si meerre ofte mindre,
Dicken makedicse los.
Dor recht beclaghet hi den vos.
Die coninc en es mi oec niet ontgaen:
Ic hebbe hem toren oec ghedaen:
Ic hebbe hem toren oec ghedaen
Ende mesprijs der coninghinne,
Datsi spade sulle n verwinnen
Also vele eeren van mi.
Oec hebbic, dat segghic di,
Grimbeert, mee liede bedroghen
Dan ic di soude ghesegghen moghen.
Ende Ysengrijn, dat verstaet
Hietic oem dor baraet.
Ic maectene moonc ter Elmaren,
Daer wi beede begheven waren.
Dat wart hem al te zeere te pinen.
Ic dede hem al te zeere te pinen.
Ic dede hem an die clockelijnen
Binden beede sine voete.
Dat luden wart hem doe so soete,
Dat hijt emmer wilde leeren.
Dat verghinc hem tonneeren.
Want hi luudde so utermaten,
Dat alle die ghinghen bi der straten,
Ende waren binnen der Elmare,
Waenden dat die duvel ware,
Ende liepen daer si luden hoerden.
Eer hi doe conste in corten woerden
Ghespreken: 'Ic wille mi begheven,'
Hadsi hem na ghenomen tleven.
Sint dedic hem crune gheven.
Hem meachs ghedincken al zijn leven;
Dat weetic wel over waer.
Ic dede hem af bernen dat haer,
So dat hem af die zwaerde cramp.
Sint dedic hem meerren scamp,
Up tijs, daer icken leerde visschen,
Daer hi mi niet conste ontwisschen.
Hi ontfincker meneghen slach.
Sint leeddick ene up eenen dach
Tote des papen van Bolois.
In al dat lant van Vermendoys
So en woende gheen pape riker.
Die selve pape hadde eenen spijker,
Daer menich vet bake in lach;
Des haddic dicken goet ghelach.
Onder dien spijker haddic een gat
Verholenlike ghemaect; in dat
Daer dedic Ysengrijn in crupen.
Daer vant hi rentvleesch in cupen
Ende baken hanghende vele.
Des vleesch dedi dor sine kele
So vele gheliden utermaten:
Als hi weder uten gate
Waende keeren, uter noet,
Hem was dien leeden buuc so groet,
D at hi beclaghede zijn ghewin.
Daer hi was commen hongherich in,
Ne condisat niet commen uut.
Ic liep, ic maecte groet gheluut
Int dorp ende maecte groet gherochte.
Nu hoert, wat ic daer toe brochte.
Ic liep, aldaer die pape zat
Te ziere taflen ende at.
Die pape hadde eenen cappoen.
Dat was dat alre beste hoen
Dat men in al dat lant vant.
Hi was ghewent al toter hant;
Dien prandic in minen mont
Voer die tafle daer hi stont,
Al daer die pape toe sach.
Doe ripe die pape: 'Nu vanc, spracach!
Helpe, wie sach dit wonder nye?
Die vos comt, daer ic toe zye,
Ende roeft mi in mijns selves huus.
So helpe mi sancta spiritus;
Te wers hem dat hire quam!'
Dat tafelmes hi up nam
Ende stac de tafle, datso vloech
Verre boven mi harde hoech
In middenwaerde up den vloer.
Hi vloucte zeere ende zwoer
Ende hi riep lude: 'Slach ende val!'
Ende ic voeren ende hi na.
Sijn tafelmes haddi verheven
Ende brochte mi ghedreven
Up Ysingrijn daer hi stont.
Ic hadde dat hoen in minen mont,
Dat harde groet was ende zwaer.
Dat so moestic laten daer,
Waest mi leet ofte lief.
Doe riep die pape: 'Ay, heere dief,
Ghi moet den roef hier laten!
Hi riep ende ic ghinc miere straten
Danen daer ic wesen woude.
Alse die pape up heffen soude
Dat hoen, sach hi Ysingrine
Doe naecte him eene grote pine.
Hi warpene int oeghe metten messe.
Den pape volchden zi zesse,
Die alle met groeten staven quamen,
Ende als si Ysingrijn vernamen,
Doe maecten si een groet gheluut.
Ende die ghebuere quamen uut
Ende maecten grote niemare
Manlic andren, dat daer ware
In spapen spijker een wulf ghevaen,
Die hem selven hadden ghedaen
Bi den uke in dat gat.
Als die ghebuere ghevreeschden dat,
Liepen si dat wonder bescauwen.
Aldaer wart Ysingrijn te blauwen,
So dat hem ghinc al uten spele,
Want hi ontfincker harde vele
roete slaghe ende groete worpe.
Dus quamen die kindre van den dorpe.
Ende verbonden hem die oghen.
Het stont hem so, hi moest ghedoghen.
So zeere slouchsi ende staken;
Dat sine uten gate traken,
Doe ghedoghedi vele onghevals,
Ende bonden hem an sinen hals
Eenen steen, ende lieten gaen,
Ende lietene dien honden saen,
Diene ghinghen bassen ende jaghen.
Oec diende men hem met grote slaghen
So langhe, dat hi ghelove was.
Doe viel hi neder up dat gras,
Of hi ware al steendoot.
Doe was dier kindre bliscap groot.
Ghindre was groete niemare.
Si namenende ende leidene up eene bare
Ende droughene met grote ghehuke
Over steene ende over struke.
Buten dien dorpe in eene gracht
Bleef hi ligghende al dien nacht.
Inne weet, hoe hi danen voer.
Sint verwervic, dat hi mi zower
Sine hulde een jaer al omtrent.
Dat dedi up sulc convent,
Dat icken soude maken hoenre sat.
Doe leeddickene in eene stat,
Daer ic hem dede te verstane,
Dat twee hinnen ende eenen hane
In een groet huus an eere straten
Up eenen haenbalke saten,
Recht teere valdore bi.
Daer dedic Ysingrijn bi mi
Up dat huus clemmen boven.
Ic seide, ic wilde hem gheloven,
Wildi crupen in die valdore,
Dat hire soude vinden vore
Van vetten hoenren sijn ghevouch.
Ter valdore ghinc hi ende louch,
Ende croep daer in met vare,
Ende began taste n harenthare.
Hi taste, ende als hi niet en vant,
Sprac hi: 'Neve, hets hier bewant
Te zorghen, ic ne vinder niet.'
'Ic sprac: 'Oem, wats u ghesciet?
Cruupter een lettel bet in.
Men moet wel pijnen om ghewin.
Ic hebse wech, diere saten voren.
Dus so liet hi hem verdoren,
Dat hi die hoenre te verre sochte.
Ic sach, dat icken hoenen mochte,
Ende hoedene, so dat hi voer
Van daer boven up den vloer
Ende gaf eenen groeten val,
Datsi ontsprongheniet over al,
Die in dien huse sliepen.
Die bi den viere laghen, si riepen,
Daer ware in huus sine wisten wat
hevallen voer dat vyergat.
Si worden up ende ontstaken lecht.
Doe sine daer saghen echt,
Wart hi ghewont toter doot.
Ic hebben brocht in menegher noot,
Meer dan ic ghesegghen mochte.
Nochtan al dat ic nye ghworchte
Jeghen hem, sone roucke ick niet
Zo zeere, alse dat ic verriet
Vrauwe Hersinden, sijn scone wijf,
Die hi liever hadde dan sijns selfs lijf.
God die moet mi vergheven.
Haer dedic dat mi liever ware bleven
Te doene, dant es ghedaen.
Grimbeert sprac: 'Of ghi wilt gaen
Claerliken te biechten tote mi,
Ende zijn van uwen zonden vry,
So suldi spreken ombedect.
In weet waerwaert ghi dit trect:
'Ic hebbe jeghen sijn wijf mesdaen.
'Oem, dat en can ic niet verstaen,
Waer ghi dese tale keert.
'Reynaert sprac: 'Neve Grimbeert,
Ware dat hoofdschede groot,
Of ic hadde gheseit al bloot:
'Ic hebbe gheslapen bi miere moyen?'
hi zijt mijn maech: u souts vernoyen,
Seidic eeneghe dorperheit.
Grimbeert, nu hebbic u gheseit,
Al dat mach ghedincken nu.
heeft mi aflaet, dat biddi c u,
Ende settet mi dat u dinct goet.
Grimbeert was wijs ende vroet
Ende brac een rijs van eere haghe
Ende gaf er mede 40 slaghe
Over alle sine mesdaden.
Daer na in gherechten raden
Riet hi hem goet te wesene
Ende te waken ende te lesene,
Ende te vastene ende te vierne,
Ende te weghe waert te stierne
Alle die hi buten weghe saghe
Ende hi voert alle sine daghe
Redenlike soude gheneeren.
Hier na so dedi hem verzweerren
Beede roven ende stelen.
Nu moet hi siere sielen telen,
Reynaert, bi Grimbeerts rade,
Ende ghinc te hove up ghenade.
Nu es die biechte ghedaen.
Die heeren hebben den wech bestaen
Tote des conincs hove waert.
Nu was buter rechter vaert,
Die si te gane hadden begonnen,
Een pryoreit van zwarten nonnen,
Daer menighe gans ende menich hoen,
Meneghe hinne, menich cappoen
Plagen te weedene bute muere.
Dit wiste die felle creatuere,
Die onghetrauwe Reynaert,
Ende sprac: 'Te ghenen hove waert
So leghet onse rechte strate.
'Met dusdanen barateLeedde hi
Grimbeert bi der scueren,
Daer die hoenre buten muere
hinghen weeden harenthare.
Den hoenre wart Reynaert gheware.
Sine oghen begonden omme te ghane.
Buten den andren ghinc een hane,
Die harde vet was ende jonc.
Daer na gaf Reynaert eenen spronc,
So dat dien hane die plumen stoven.
Grimbeert sprac: 'Oem, ghi dinct mi doven!
Onsalich man, wat wildi doen?
Wildi noch om een hone
In alle die groete zonden slaen,
Daer ghi te biechten af zijt ghegaen?
Dat moet u wel zeere rauwen.
'Reynaert sprac: 'Bi rechter trauwen,
Ic hads vergheten, lieve neve.
Bidt Gode, dat hijt mij vergheve!
Het ne gesciet mi nemmermeer.
Doe daden si eenen wederkeer
Over eene smalle brugghe.
Hoe dicken sach Reynaert achter rugghe
Weder daer die hoenre ginghen!
Hine conste hem niet bedwinghen,
Hine moeste ziere zeden pleghen.
Al haddemen hem thoeft ad ghesleghen,
Het ware ten honeren waert gevloghen,
Also verrre alst hadde gemoghen.
Grimbeert sach dit gelaet
Ende seide: 'Onreyne vraet,
Dat u dat oghe so omme gaet!'
Reynaert andwoerde: 'Ghi doet quaet,
Dat ghi mine herte so versmaet,
Ende mine bede dus verstorbeert,
Laet mi doch lesen twee pater nooster,
Der hoenre zielen van den cloester
Ende den gansen te ghenaden,
Die ic dicken hebbe verraden,
Die ic desen heleghen nonnen
Met miere lust af hebbe ghewonnen.
Grimbeert balch, ne waer Reynaert
Hadde emmer zine oghen achterwaert,
Tes si quaemen ter rechter straten.
Doe began hem drouve ghelaten
Ende harde zeere beefde Reynaert
(Daer keerdesi te hove waert!)
Doe hi began den hove naken,
Daer hi waende seere mesraken.
Doe in sconinx hof was vernomen,
Dat Reynaert ware te hove comen
Met Grimbeerde den das,
Ic wane, daer niemene ne was,
So arem no van so crancken maghen,
Hine ghereedde hem up een claghen:
Dit was al jeghen Reynaerde.
Nochtan dedi als die onvervaerde,
Hoe so hem te moede was,
Ende hi sprac e Grimbeerte den das:
'Leedet ons die hoechste strate.
'Reynaerdat ghinc in dien ghelate
Ende in also bouden ghebare,
helijc of hi sconinx sone ware,
Ende hi niet en hadde mesdaen.
Boudeliken ghinc hi staen
Voer Nobele dien coninc,
Ende sprac: 'God, die alle dinc
heboet, Hi gheve u, coninc heere,
Langhe bliscap ende eere!
Ic groet u, coninc, ende hebbe recht.
En hadde nye coninc eenen knecht
So ghetrauwe jeghen hem,
Als ic oyt was ende bem.
Dat es dicken worden anschijn.
Nochtan die sulke die hier zijn
Souen mi nochtan gherne roven
Uwer hulden, wildi hem gheloven.
Maer neen ghi niet: God moete u lonen!
Het ne betaemt niet der cronen,
Datsi den scalken ende den fellen
Te lichte gheloven datsi vertellen.
Nochtan willics Gode claghen.
Dier es te vele in onsen daghen,
Der scalke, die wroughen connen,
Die niet ter rechter hant hebben ghewonnen
Over al in riken hoven;
Dien salmen niet gheloven:
Die scalcheit es hem binnen gheboren.
Datsi den goeden lieden doen toren,
Dat wreke God up haer leven,
Ende moete hem eewelike gheven
Al sulken loen, als si zijn waert!'
Die coninc sprac: 'O wy, Reynaert,
O wy, Reynaert, onreyne quaet,
Wat condi al scone ghelaet!
Dat en can u niet ghehelpen een caf.
Nu comt uwes smeekens af:
In werde bi smeekene niet u vrient.
Hets wa er: ghi sout mi hebben ghedient
Van eere saken in den woude,
Daer ghi qualic in hebt ghehouden
Die vreede, die ic hadde ghezworen.'
'O wy, wat hebbic al verloren,'
Sprac Canticleer die daer stont.
Die coninc sprac: 'Hout uwen mont,
Heere Canticleer, nu laet mi spreken;
Laet mi antwoerden sinen treken.
Ay, heere dief Reynaert,
Dat ghi mi lief hebt ende waert,
Dat hebdi sonder uwe pine
Mine boden laten anschine:
Arem man Tybeert, heere Brune,
Die noch bloedich es zijn crune.
Ic ne sal u niet scelden:
Ic waent u kele sal ontghelden
Noch heden al up eene wijle.'
'Nomine patrum christum filye!'
Sprac Reynaert. 'Of mijn heere Brune
Noch al bloedich es die crune:
Was hi teblauwen of versproken,
Waer hi goet, hi ware ghewroken,
Eer hi noint vloe int water.
Bander zijde Tybeert die cater,
Dien ic herberghede ende ontfinc,
Of hi ute om stelen ghinc
Tes papen, sonder minen raet,
Ende hem die pape dede quaet:
Bi Gode, soudic dat ontghelden,
So mochtic mijn gheluc wel scelden.
'Voert sprac Reynaert: 'Coninc Lyoen,
Dat ghi ghe boiet over mi?
Wien twifelt des, ghine moghet doen
Hoe groot mine zake zi,
Ghi moghet mi vromen ende scaden.
Wildi mi zieden ofte braden'
Ofte hangen ofte blenden,
Ic ne mach u niet ontwenden.
Alle diere zijn in u bedwanc.
hi zijt groet ende ic bem cranc,
Mine hulp es cleese ende duwe groet.
Bi Gode, al slouchdi mi doot,
Dat ware een crance wrake.'
Recht in dese selve sprake
Doe spranc up Belin de ram,
Ende sine hye, die met hem quam,
Dat was dame Hawy.
Belin sprac: 'Ga wy
Alle voert met onser claghen!'
Bruun spranc up met sinen maghen,
Ende Tybeert die felle,
Ende Ysingrijn sijn gheselle,
Forcondet dat everzwijn,
Ende die raven Tyecelijn,
Pancer die bever, ooc Bruneel,
Dat watervar, dat butseel
Ende dat eencoren, heere Rosseel,
Die wesel, mijn vrauwe Fine;
Cantecleer ende die kindre zine
Makeden groten vederslach;
Dat foret Cleenebejach,
Liep al mede in deze scare.
Alle dese ginghen openbare
Voer haren heere, den coninc, staen
Ende daden Reynaerde vaen.
Nu ghinct ghindre up een playdieren.
Nye hoerde man van dieren
So scone tale, als nu es hier
Tusschen Reynaerde ende dandre dier,
Voertbringhen, diemen brochte daer,
Het ware mi pijnlic ende zwaer;
Daer omme corte ic u de woort.
Die beste redene ghinghen daer voort:
Die claghen, die de dieren ontbonden,
Proufden si met goeden orconden,
Als si sculdich waren te doene.
Die coninc dreef die hoeghe baroene
Te vonnesse van Reynaerts saken.
Doe wijsden si, datmen soude maken
Eene galghe sterc ende vast,
Ende men Reynaerde, den fellen gast,
Daer an hinghe bi ziere ke len.
Nu gaet Reynaerde al uten spele.
Doe Reynaert verordeelt was,
Orlof nam Grimbeert die das
Met Reynaerts naeste maghen
Sine conste niet verdraghen
No sine conste niet ghedoghen,
Datmen Reynaerde voer haren oghen
Soude hanghen alse eenen dief.
Nochtan waest hem somen lief.
Die coninc hi was harde vroet:
Doe hi mercte ende verstoet,
Datso menich jonghelinc Met
Grimbeertende uten hove ghinc,
Die Reynaerde na bestoet,
Doe peinsdi in sine moet:
'Hier mach in loepen andren raet.
Al es Reynaert selve quaet,
Hi hevet meneghen goeden maech.
Doe sprac hi: 'Twi sidi traech,
Ysingrijn ende heere Bruun?
Reynaerde is cont menich tuun,
Ende hets den avond bi.
Hier es Reynaert: ontsprinct hi,
Comt hi drie voet uter noot:
Sinen lust die es so groot,
Ende hi weet so meneghen keer,
Hine wert ghevanghen tsaermeer.
Samlen hanghen, twine doetments dan?
Eer men nu ghereeden can
Eene galghe, so eist nacht.
'Ysingrijn was wel bedacht
Ende sprac: 'Hier es een galghe bi.
Ende mettien woerde versuchte hi.
Doe sprac die cater, heere Tybeert:
'Heere Ysingrijn, u es verzeert
U herte, in wancans u niet.
Nochtan Reynaert, diet al beriet,
Ende selve mede ghinc,
Daermen uwe twee broeders hinc,
Rumen ende Wijdelancken:
Hets tijt, wildijs hem dancken.
Waerdi goet, het ware ghedaen;
Hine ware noch niet onverdaen.'
Ysingrijn sprac tote Tybeert:
'Wat ghi ons al gader leert!
Ne ghebrake ons niet een strop,
Langhe heden wist zijn crop,
Wat zijn achterende mochte weghen!'
Reynaerd, die langhe hadde geswegen,
Sprac; 'Hhi heeren, cort mine pine.
Tybeert heeft een vaste lijne,
Die hi bejaghede an sine kele,
Daer hi vernoys hadde vele:
Int huus daer hi den pape beet,
Die voer hem stont al sonder cleet.
Her Ysingrijn, nu maect u voren;
Ende sidi nu daer toe vercoren,
Ende ghi Brune, dat ghi sult dooden
Reynaert, uwen neve, den fellen roden?'
Doe so sprac die coninc saen:
Doet Tybeerte mede gaen.
Hi mach clemmen, hi mach de lijne
Up draghen sonder uwe pijne.
Tybeert, gaet voren ende maect ghereet;
Dat ghi yet let, dats mi leet!'
Doe sprac Ysing rijn tote Brune:
'So helpe mi die cloestercrune,
Die boven up mijn hoeft staet:
Iniet hoerde nye so goeden raet,
Alse Reynaert selve ghevet hier.
Hem langhet omme cloesterbier,
Nu gaen wi voeren ende bruwen hem!'
Bruun sprac: 'Neve Tybeert, nem
Die lijne, du salt mede loepen;
Reynaert die salt nu becoepen,
Mijn scone liere ende dine oghe.
hawi ende hanghene so hoghe
Dats lachter hebben al sine vrient!'
'Ghawi, hi heves wel verdient,'
Sprac Tybeert, ende nam de lijne.
Hine dede nye so lieve pine.
Nu waren d ie drie heeren ghereet,
Die Reynaerde hadden harde leet:
Dat was die wulf ende Tybeert
Ende der Bruun, die hadde gheleert
Honich te stelen te zinen scaden.
Ysingrijn was so beraden:
Eer hi van den hove siet,
Hine wile des laten niet
Hine vermaende nichten en neven
Ende alle, die binnen den hove bleven,
Beede ghebuere ende gaste,
Datsi Reynaerde hilden vaste.
Vrauwe Harenden, zinen wive,
Beval hi bi haren live,
Datso stonde bi Reynaerde
Ende soene name bi den baerde,
Ende van hem niet ne sciede,
No dor goet no dor miede,
No dor niet no dor noet,
No dor zorghe van der doot.
Reynaert andwoerde in corten woorden,
Dat alle die daer waren horden:
'He Ysingrijn, half ghenade!
Al ware u lief mijn groten scade
Ende al brincdi mi in vernoye:
Ic weet wel, soude mijn moye
Te rechte ghedincken ouder daet
Sone dade mi nemmermeer quaet.
Maer her Ysingrijn, soete oem,
hi neemt uwes neves crancken goem,
Ende heere Brune ende heere Tybeert,
Dat ghi mi dus hebt onneert.
hi drie ghi hebbet ghedaen al,
Datmen mi ontliven sal.
D aer toe hebdi ghemaket,
Datso wie die mi ghenaket,
Sceldet mi dief of hevet leet.
Daer omme moetti, God weet,
heonneert werden alle drie,
hine haest dat ghescie
Al dat ghi begaert te doene!
Mi es dat herte noch also coene:
Ic dar wel sterven eene waerf.
Ne wart mijn vader, doe hi staerf,
Van alle sinene zonden vry?
aet, ghereet die galghende ghi!
Een twint mi langher niet ne spaert,
Of varen moetti hinderwaert
Alle uwe voete ende uwe been!'
Doe sprac Ysingrijn: 'Ameen!''
Amen,' sprac Brune, 'Ge hinderwaert
Moet hi varen die langher spaert!'
Tybeert sprac: 'Nu haesten wy!'
Ende mettien woerde springhen zi
Ende liepen voert harde blide,
Ende pijnden hem ten strijde
Te springhene over meneghen tuun,
Ysingrijn ende heere Bruun.
Tybeert volchde hem naer:
Hem was die voet een lettel zwaer
Van der lijnen die hi drouch.
Nochtan was hi rasch ghenouch:
Dat dedi hem al die goede wille.
Reynaert stont ende zweech al stille
Ende sach sine vianden loepen,
Die hem dat strec an waenden cnoepen.
'Maer het sal bliven,' sprac Reynaert,
Die staet en scauwet daerwaert,
Ende si springhen ende si keeren.
Hi peinsde: 'Deus, wat joncheeren!
Nu laetse springhen ende loepen.
Levic, si sullent noch becoepen,
Hare overdaet ende hare scampye,
Mine ghebreke reynaerdye.
Nochtanne zijn si mi
Liever verre danne bi,
Die ghene die ic meest ontsach.
Nu willic prouven, dat ic mach
Te hove bringhen een baraet,
Dat ic voer de dagheraet
In groter zorghen vant te nacht.
Hevet mine lust sulke cracht
Alsic noch hope datsoe doet:
Al es hi lustich ende v roet,
Ic wane den coninc doch verdoren.
Die coninc dede blasen eenen horen
Ende hiet Reynaerde uutwaert leeden.
Reynaert sprac: 'Laet teerst ghereeden,
Die galghe, daer ic an hanghen sal,
Ende daerbinnen so sal ic al
Den volcke mine biechte conden,
In verlanessen van minen zonden.
Hets beterm dat al tfolc verstaet
Mine diefte ende mine ondaet,
Dan si namaels eeneghen man
Mine overdaet teghen an.
Die coninc sprac: 'Nu segghet dan.
'Reynaert stont als een drouve man
Ende sach al omme harenthare.
Daer so spr ac hi al openbare:
'Helpe,' seit hi, 'dominus!
Nu en es hier niemen in dit huus,
No vrient no viant, ic ne bem
Een deel mesdadich jeghen hem.
Nochtan horet alle, ghi heeren,
Laet u wijsen ende leeren,
Hoe ic Reynaert aermijnc
Eerst aen die boesheit vinc.
In allen tijden spade ende vroe
Was ic een hovesch kint noch doe.
Doemen mi spaende van der mammen,
hinc ic spelen metten lammen,
Dor te hoerne dat ghebleet,
So langhe dat ic een verbeet.
Ten eersten lapedic dat bloet.
Het smaecte so wel, het was so goet,
Dat ic dat vleesch mede ontgan.
Daer leerdic leckernie an,
So vele, dat ic ghinc ten gheeten
Int wout, daer icse hoerde bleeten.
Daer verbeetic hoekine twee.
So dedic derdes daghes mee,
Ende ic wart bouder ende coene,
Ende verbeet aenden ende hoene
Ende gansen, daer icse vant.
Doe mi bloedich wart mijn tant,
Was ic so fel ende so wreet,
Dat ic zuver up verbeet
Al dat ic vant ende wat mi dochte.
Dat mi bequam ende dat ic vermochte.
Daer na quam ic ende Ysingrine
Te wintre, in eenen couden rijme,
Bi Belse le onder eenen boem.
Hi rekende, dat hi ware mijn oem,
Ende began eene sibbe tellen.
Al daer worden wi ghesellen,
Dat mach mi te rechte rauwen.
Daer gheloofden wi bi trauwen
Recht gheselscap manlic andren.
Doe begonsten wi te gader wandelen.
Hi stal tgroeten ende ic dat cleene;
Dat wi bejaechden, wart ghemeene.
Ende als wi deelen souden doe,
(Ic was in hueghen ende vroe),
Mochtic mijn deel hebben half.
Alse Ysingrijn bejaghede een calf
Of eenen weder of eenen ram,
So gongrierdi ende maecte hem gram,
Ende toechdende mi een ghelaet,
Dat so zuer was ende so quaet,
Dat hi mi daermet van hem verdreef
Ende hem mijn deel al gader bleef.
Nochtan achtic niet van dien.
So menich waerven hebbic versien:
Alse wi een groete proye lagheden,
Die ic ende mijn oem bejagheden,
Eenen osse of eenen bake,
Doe ghinc hi sitten met ghemake
Met sinen wive vrauwe Harsenden
Ende met sinen seven kindren.
Sone mochtic cume deene hebben
Van den alre mintsten rebben,
Die sine kindre hadden ghecnaghet.
Dus nauwe hebbic mi bejaghet.
Nochtan dat was mi lettel noot:
Ne waer dat mijn zin so groot
Die lieve drouch te minen oem
(Die mijns nemet crancken goem),
Ic hadde ghewonnen wel tetene.
Coninc, dit doe ic u te wetene:
Ic hebbe noch selver ende gout,
Dat al es in mier ghewout,
So vele, dat cume een waghen
Te seven waerven soude ghedraghen.
Alse die coninc die verhoerde,
Gaf hi Reynaerde felle andwoerde:
'Reynaert, wanen quam u die scat?'
Reynaert andwoerde: 'Ic segghu dat,
Wijldijt weten, also ict weet;
No dor lief no dor leet
Sone salt danne bliven verholen.
Coninc, dien scat was bestolen.
Ne waer hi oec ghestolen niet,
Daer ware die moert bi ghesciet
An u lijf, in rechter trauwen,
Dat alle uwen vrienden mochten rauwen.
Die coninghinne wart vervaert
Ende sprac: 'O wy, lieve Reynaert!
O wy, Reynaert, O wy, O wy!
O wy, Reynaert, wat sechdi?
Ic mane u bider selven vaert,
Dat ghi no ons secht, Reynaert,
Die u ziele varen sal,
Dat ghi ons secht die waerheit al
Openbare, ende brinct voort,
Of ghi weet van enegher moort
Of eenen mordeliken raet,
Die jeghen minen heere gaet;
Dat laet hier openbare horen!'
Nu hoer, hoe Reynaert sal verdoren
Den coninc entie coninghinne,
Ende hi bewerven sal met zinne
Des coninx vrienscap ende sine hulde,
Ende hi buten haerrre sculde
Brune ende Ysingrijn beede
Up hief in groter onghereede,
Ende in veetten ende in ongheval
Jeghen den coninc bringhen sal.
Die heereniet, die nu waren so fier,
Datsi Reynaerde waenden bier
Te sinen lachtren hebben ghebrauwen,
Ic wane wel in rechter trauwen,
Dat hi sal weder mede blanden,
Dien hi sullen drincken met scanden.
In eenen ghelaten van drouven zinne
Sprac Reynaert: 'Edele coninghinne,
Al haddi mi nu niet ghemaent,
Ic bem een die sterven waent:
In laet niet ligghen up mijn ziele.
Ende waert so dat mi gheviele,
Mi stonder omme in de helle te sine,
Daer die torment es entie pine.
In dieniet dat die coninc milde
Een ghestille maken wilde,
Ic soude segghen met ghenaden,
Hoe jammerlike hi was verraden,
Te mordene van zinen lieden.
Nochtan diet alre meest berieden,
Sijn som van minen liefsten maghen,
Die ic noede soude bedraghen,
Ne daet die zorghe van der hellen,
Daermen seit dat si in quellen,
Die hier sterven ende moort
Weten, sine bringhense voort.
Dien coninc wart die herte zwaer
Ende sprac: 'Reynaerdat, sechstu mi waer?'
'Waer?' sprac Reynaert, 'vraechdi mi des?
Jane weet ghi wel, hoet met mi es?
Ne bewaent niet, edel coninc,
Al bem ic een aermijnc:
Hoe mochtic sulke moert ghetemen?
Waendi dat ic wille nemen
Eene loghene up mine langhe vaert?
En trauwen neen ic,' sprac Reynaert,
Bi der co ninghinne rade,
Die zeere ontsach des sconinx scade,
heboet die coninc openbare,
Dat daer niemen so coene en waren,
Dat hi een wordekijn yet sprake,
Tote dien dat Reynaert met ghemake
Hadde vulseit al sinen wille.
Doe zweghen si alle gader stille.
Die coninc hiet Reynaerde spreken.
Reynaert was van fellen treken;
Hem dochte scone zijn gheval.
Hi sprac: 'Nu zwighet over al,
Na dien dat es den coninc lief.
Ic sal u lesene sonder brief
Die verraderen openbare,
So dat ic niemene en spare,
Dien ic te wroughene sculdich bem;
Dies lachter hevet, scaems hem!'
Nu verneemt alle gader,
Hoe Reynaerdat sinen erdschen vader
Met verradenessen sal bedraghen,
Ende eenen van sinen liefsten maghen:
Dat was Grimberte den das,
Die hem hout van herte was.
Dat dede Reynaert omme dat,
Dat hi wilde, datmen te bat
Sinen woerden gheloven soude
Van sinen viande, of hi hem woude
Die verranesse tyen an.
Nu hoert, hoe hi des began.
Reynaert sprac: 'Wilen teer stonden
Hadde mine heere mijn vader vonden
Des coninx Ermerikes scat
In eenen ve rholnen stat.
Doe mijn vader hadde vonden
Den scat, wart hin in corten stonden
So overdadich ende so fier,
Dat hi veronweerde alle dier
Die sine ghenote te voren waren.
Hi dede Tyberte den kater varen
In Arttinen, dat wilde lant,
Al daer hi Brunen den beere vant.
Hi ontboet Brune grote Gods houde,
Ende hi in Vlaendren commen soude,
Ende hi coninc wilde wesen.
Bruun wart vro van desen:
Hi hadt meneghen dach begaert.
Daer maecte hi hem te Vlaendren waert
Ende quam in Waes, int soete lant,
Daer hi minen vader vant,
Mijn vader ontboet Grimbeerte den wysen,
Ende Ysingrijn den grijsen,
Tybeert die kater was die vijfte;
Ende quamen teene dorpe, hiet Hijfte.
Tusschen Hijfte ende hend
Hilden si haer parlement
In eere belokenre nacht
Daer quamen si bi sduvels cracht
Ende bi sduvels ghewelt,
Ende zwoeren daer an twoeste velt
Alle vive des coninx doot.
Nu hoert wonder alle groot,
Watsi nch over een draghen:
Wilde yement van sconinx maghen
Dat wedersegghen, mijn vader soude
Met sinen selvere, met zinen goude
So den ghenen steken achtre,
Dat sijs souden hebben lachtre.
Dit weetic, ende segghe u hoe.
Eens morghins harde vroe
heviel dat mijn neve die das
Van wine een lettel droncken was,
Ende lyet in verholnen rade minen
Wive, miere vrauwen Hermelinen,
Ende al van pointe te pointe seide,
Daer si liepen an die heyde
Mijn wijf is eenre vreemde vrauwe,
Ende gaf Grimberte hare trauwe,
Dat verholen bliven soude.
Ten eersten datso quam ten woude,
Daer ic was ende so mi vant,
So telde zoet mi te hant,
Ne waer het was al stillekine.
Oec sede zoet bi sulken lijcteekine,
Dat ict kende so waer,
Dat mi alle mine haer
Upwaert stonden van groten vare,
Mine hertende wart mi openbare
Also caut als een ijs.
Dies zijt zeker ende wijs:
Die pude wijlen waren vry,
Ende oec so beclaechden hem zij,
Datsi waren sonder bedwanc.
Ende si maecten een ghemanc
Ende so groet ghecray up Gode,
Dat hi hem gave bi sinen ghebode
Eenen coninc diese dwonghe.
Dies baden die oude enti jonghe
Met groten ghecraye, met groten ghelude.
God gheroerde die pude
Teenen tijde van den jaren,
Ende sende hem den coninc Odevare,
Diese verbeet ende verslant
In alle landen daer hise vant,
Beede in water ende in velt;
Daer hise vant in sine ghewelt,
Hi dede hem emmer onghenade.
Doe claechden si; het was te spade.
Het was te spade, ic secht u twy:
Sij die voren waren vry,
Sullen sonder wederkeer
Sijn eyghin bliven emmermeer,
Ende leven eewelike in vare
Van den coninc Odevare.
hi heereniet, aerme ende rike,
Ic vruchte oec dies ghelike
Dat nu van u soude ghevallen.
Doe droughic z orghe voer ons allen.
Dus hebbic ghezorghet voer u;
Dies dancti mi lettel nu.
Ic kenne Brunen valsch ende quaet
Ende vul van alre overdaet.
Ic peinsde, worde hi ons zeere,
Dat wil alle waren verloren.
Ic kenne, den coninc, so wel gheboren,
Ende soete ende goedertiere
Ende ghenadich allen dieren;
Het dochte mi bi allen dinghen
Eene quade manghelinghe,
Die ons ne mochte comen
Noch teeren noch te vromen
Hier omme peinsdic ende poghede.
Mine herte grote zorgheniet ghedoghede,
Hoe zo erghe eene zake,
hescort wo rde, ende brake
Mijns vaders bosen raet,
Die eenen dorper, eenen vraet,
Coninc ende heere maken waende.
Emmer badic Gode ende maende,
Dat hi den coninc minen heere
Behilde sine warelt eere.
BEdi ic kenne wel dat,
Behilde mijn vader sinen scat,
Si souden wel des raets ghetelen
Onder hem ende sinen ghespelen,
Dat die coninc worde verstoten.
In diepen ghepeinse ende in groten
Was ick dicken, hoe ic dat
Soude vinden: Waer die scat
Lach, die mijn vader hadde vonden.
Ic wachte bnauwe tallen stonden
Minen vader en de leide laghen
In meneghen bosch, in meneghe haghen,
Beede in velde ende in woude,
Waer mijn vader, die lusteghe oude,
Hene trac ende henen liep.
Was het droghe, was het diep,
Waest bi nachte, waest bi daghe,
Ic was emmer in die laghe.
Waest bi daghe, waest bi nachte,
Ic was emmer in die wachte.
Up eene stont gheviel daer narem
Dat ic mi decte met groten vare
Ende lach ghestrect neven deerde,
Ende van den scatte die ic begheerde,
herne yewer hadde vernomen.
Doe saghic minen vader comen
Ute eenen hole ghel oepen.
Doe began ic ten scatte hopen,
Bi den barate als ic hem sach
Drijven, als ic u segghen mach.
Want doe hi uten holle quam,
Sach ic wel ende vernam,
Dat hi omme sach, ende merkedi,
Of hem yemene ware bi.
Ende als hi niemene en sach,
Doe queddi den sconen dach,
Ende stoppede dat hol met sande,
Ende maectet ghelijc den andren lande.
Dat ic sach, ne wiste hi niet.
Doe saghic, eer hi danen sciet,
Dat hi den steert liet mede gaen,
Daer sine voete hadden ghestaen,
Ende decte sijn spore metter mouden.
Daer le erdic an den vroeden ouden
Een lettel meesterlike liste,
Die ic te voren niet ne wiste.
Aldus voer mijn vader danen
Ten dorpe waert, daer die hanen
Ende die vette hinnen waren
Teerst dat ic mi durste baren,
Spranc ic up ende liep ten hole:
In wilde niet langher zijn in dole.
Ende ic gheraecter toe te hant.
Sciere scraefdic up dat zant
Met minen voeten ende croep in.
Al daer vandic groet ghewin:
Daer vandic selver ende goud.
Hier es niemen nu so oud,
Dies nye so vele te gader sach,
Doe ne spaerdic nach no da ch,
Ic en ghinc trecken ende draghen,
Sonder karre ende waghen,
Over dach ende over nacht,
Met algader miere cracht.
Mi halp mijn wijf, vrauwe Hermeline.
Desprac dogheden wi grote pine,
Eer wi den overgroeten scat
Brochten in een ander gat,
Daer hi bet lach tonsen gelaghe.
Wij droughene onder eenen haghe
In een hol verholenlike.
Doe was ic van scatte rike.
Nu hoert, watsi hier binnen dadn,
Die den coninc hadden verraden.
Brune, die beere, sendde uut
Verholenlike zijn saluut
Achter lande, ende omboet
Al den ghenen rijcheit groet,
Die dienen wilden omme tsout.
Hi beloofde hem selver ende gout
Te ghevene met milder hant.
Mijn vader liep in al dat lant
Ende drouch des Brunen baniere.
Hoe lettel wiste hi, dat de diere
Te sinen scatte waren gheraect,
Dies hem so quite hadden ghemaect!
En ware die scat niet ontgonnen,
Hi hadder met die sat van Lonnen
Alte gader moghen coepen.
Dus wan hi an zijn omme loepen.
Doe mijn vader al omme ende omme
Tusschen dier Elve entier Zomme
Hadde gheloepen al dat lant,
Ende hi meneghe n coenen serjant
Hadde ghewonnen met sinen goude,
Die hem te hulpen commen soude,
Alse die zomer quame int lant,
Keerde mijn vader daer hi vant
Brune entie ghesellen zine.
Doe teldi die grote pine
Ende die menechfoudeghe zorghe,
Die hi voer die hoghe borghe
Int lant van Sassen hadde leden,
Daer die jagheren hadden gheleden
Alle daghe met haren honden,
Die hem vervaerden te meneghen stonden.
Dit telde hi te spele al gader.
Daer na so toghede mijn vader
Brieve, die Brunen wel bequamen,
Daer 1200 al bi namen
Sheerre Ysingrijns maghe in stonden,
Met scerpen claeuwen, met diepen monden,
Sonder die catte ende die baren,
Die alle in Bruuns souden waren,
Ende die vossen metten dassen
Van Doringhen ende van Sassen.
Dese hadden alle ghezworen,
In dien datmen hem te voren
Van 20 daghen ghave haer sout,
Si souden Brunen met ghewout
Seker wesen tsinen ghebode.
Dit benam ic sl, danct Gode!
Doe mijn vader hadde ghedaen
Sine boscap, hi soude gaen
Ende scauwen zinen scat.
Ende als hi quam ter selver stat,
Dar hine ghelaten hadde te voren,
Was die scat al verloren
Ende sijn hol was up te broken.
Wat holpe vele hier af ghesproken?
Doe mijn vader dat vernam,
Wart hi zeerich ende gram,
Dat hi van torne hem selven hinc.
Dus bleef achter Brunen dinc
Bi miere behendichede al.
Nu meerct hier mijn ongheval:
Heere Ysingrine ende Brune de vraet
Hebben nu den nauwen raet
Metten coninc openbare,
Ende arem man Reynaerd es die blare!'
Die coninc entie coninghinne,
Die beede hopeden ten ghewinne,
Si leedden Reynaerde buten te rade
Ende bade n hem, dat hi wel dade
Ende hi hem wijsde sinen scat.
Ende alse Reynaerd horde dat,
Sprac hi: 'Soudic u wijsen mijn goet,
Heere coninc, die mi hanghen doet?
So waer ic uut minen zinne.'
'Neen Reynaert,' sprac die coninghinne,
'Mine heere sal u laten leven,
Ende sal u vriendelike vergheven
Alle gader sinen evelen moet,
Ende ghi sult voertmeer sijn vroet
Ende goet ende ghetrauwe.
'Reynaerdat sprac: 'Dit doe ic, vrauwe,
In dien dat mi de coninc nu
Vaste ghelove hier voer u,
Dat hi mi gheve sine hulde,
Ende hi mi alle mine sculde
Wille vergheven, ende omme dat
So willic hem wijsen den scat
Den coninc, al daer ghi leghet.
Die coninc sprac: 'Ic ware ontweghet,
Wildic Reynaerde vele gheloven:
Hem es dat stelen ende dat roven
Ende dat lieghen gheboren int been.
Die coninghinne sprac: 'Heere neen,
hi moghet Reynaerde gheloven wel.
Al was hi hier te voren fel,
Hi es nu niet dat hi was.
hi hebt ghehoert, hoe hi den das
Ende sinen vader hevet bedreghen
Met morde, die hi wel beteghen
Mochte hebben andren dieren,
Wildi meer zijn argertieren
Ofte fel ofte onghetrauwe.
Doe sprac die coninc: 'Gentel vrauwe,
Al waendic, dat mi soude scaden,
Eist dat ghijt mi dorret raden,
So willict laten up u ghenent,
Dese vorworde ende dit convent,
Up Reynaerts trauwe staen.
Ne waer ic segghe hem sonder waen:
Doe hi meer eerchede,
Alle die hem ten tienden lede
Sijn belanct, sullent becoepen.
'Reynaerdat sach den coninc beloepen
Ende wart blide in sinen moet
Ende sprac: 'He, ic ware onvroet,
Ne gheloofdic u niet also.'
Doe nam die coninc een stro
Ende vergaf Reynaerde al gader
Die wanconst van sinen vader
Ende sijns selves mesdaets toe.
Al was Reynaert blide doe,
Dat en dinct mi gheen wonder wesen.
Jane was hi van der door ghenesen?
Doe Reynaert quite was ghelaten,
Was hi blide utermaten,
Ende sprac: 'Coninc, edel heere,
God moetende u loenen al die eere,
Die ghi mi doet, ende mijn vrauwe,
Ic secht u wel bi miere trauwe,
Dat ghi mi vele eeren doet,
So groet eerre ende so groet goet,
Dat niemen nes onder die zonne,
Dien ic also wale jonne
Mijn scats ende miere trauwen,
Als ic u doe ende mierre vrauwen.
'Reynaert nam een stroe voer hem
Ende sprac: 'Heere coninc, nem
Hier gheve ic di up den scat,
Die wijlen Ermeric besat.
Die coninc ontfinc dat stroe
Ende dancte Reynaerde zoe,
Als quansijs: 'Dese meact mi heere,'
Reynaerts herte louch so zeere,
Dat ment wel na an hem vernam,
Die die coninc so ghehorsam
Al gader was te sinen wille.
Reynaert sprac: 'He, zwighet stille.
Merket, waer mine redene gaet.
Int oestende vn Vlaendren staet
Een bosch, ende heet Hulsterloe.
Coninc, ghi moghet wesen vroe,
Mochti onthouden dit:
Een borne, heet Kriekepit,
aet zuutwest niet verre danen.
Heere coninc, ghine dorft niet wanen,
Dat ic u de waerheit yet messe.
Dats eensprac de meeste wildernesse,
Die men hevet in enich rike.
Ic segghe u oec ghewaerlike,
Dat somwijlen es een half jaer,
Dat toten borne commet daer
No weder man no wijf,
No creature die hevet lijf,
Sonder die ule enti scuviit,
Die daer nestelen in dat cruut,
Of eenich ander voghelijn,
Dat elwaer gheren wi lde zijn,
Ende daer bi avontuere lijdet;
Ende daer in leghet mijn scat ghehidet.
Verstaet wel ditte, es u nutte:
Die stede heetet Kriekeputte.
hi sult daer gaen ende mijn vrauwe,
Ne wetet oec niemene so ghetrauwe,
Die ghi sult laten wesen u bode;
Verstaet mi wel, coninc, dor Gode:
Maer gaet daer selve,ende alse ghi
Dien selven putte commet bi,
hi sult vinden jonghe baerken.
Heere coninc, dit suldi maerken:
Die alre naest den putte staet,
Coninc, tote dier baerken gaet.
Daer leghet die scat onder begraven.
Daer suldi delven ende scraven
Een lettel mos in deene zijde.
Daer suldi vinden menich ghesmide
Van goude, rijkelic ende scone.
Daer suldi vinden die crone,
Die Ermeric die coninc drouc,
Ende ander chiercheit ghenouch,
Edele steene, guldin waerc.
Men cocht niet omme dusent maerc.
Ay coninc, als ghi hebt dat goet,
Hoe dicken suldi peinsen in uwen moet:
Ay, Reynaert, ghetrauwe vos,
Die hier grouves in dit mos
Dese scat bij dijnre lust,
God gheve di goet waer du best!'
Doe andwoerde die coninc saen:
'Reynaer t, sal ic die vaert bestaen,
hi moet zijn mede in die vaert,
Ende gmoet on, Reynaert,
Helpen den scat ontdelven.
Ic ne wane bi mi selven
Al daer nemmermeer gheraken.
Ic hebbe ghehoort nomen Aken
Ende Parijs: eist daer yet na?
Ende also als ic versta,
So smeekedi, Reynaert, ende roomt.
Kriekeputte, dat ghi hier noomt,
Wanic, es een gheveinsde name.
Dit was Reynaerde ombequame,
Ende verbalch hem ende siede: 'Ja, ja,
Coninc, gg zijter also na,
Alse van Colne tote Meye.
Waendi, dat ic u die Leye
Wille wijsen in die flume Jordane?
Ic sal u wel toeghen, dat ic wane,
Orconde ghenouch al openbare.
'Lude riep hi: 'Cuwaert, comt hare,
Comet voer deniet coninc, Cuwaert!'
Die diere saghen dese vaert.
Hem allen wonderde, wat daer ware.
Cuwaert die ghinc met vare;
Hem wonderde, wat die coninc woude.
Reynaert sprac: 'Cu, hebdi coude?
hi bevet; zijt blide al sonder vaer,
Ende secht minen heere den coninc waer.
Dies maent hi u bi der trauwen,
Die ghi zijt sculdich miere vrauwen,
Ende die ic coninc sculdich bem.
Doe sprac Reynaert: 'So secht hem:
Weetstu waer Kriekeputte steet?'
Cuwaert sprac: 'Of ict weet?
Ja ic, hoene sout wesen soe?
Ne staet hi niet bi Hulsterloe
Up dien moer, in die wostine?
Ic hebber ghedoghet groete pine
Ende meneghen hongher ende menich coude
Ende aermoede so menichfoude
Up Kriekenputte so meneghen dach,
Dat ics vergheten niet ne mach.
Hoe mochte ic vergheten dies,
Dat al daer Reynout de Ries
Die valsche penninghe slouch,
Daer hi hem mede bedrouch
Entie ghesellen sine.
Dat was te voren eer ic met Rijne
Mijn gheselscap makede vast,
Die mi ghequijtte meneghen past.'
'O wy,' sprac Reynaert, 'soete Rijn,
Lieve gheselle, scone hondekijn,
Vergave God, waerdi nu hier!
Ghi sout toeghen vore desen dier
Met uwen sconen rijmen, waers te doene,
Dat ic noint wart so coene,
Dat ic eeneghe saken dede,
Daer ic den coninc mochte mede
Te mi waert belghen doen met rechte.
aet weder onder ghene knechte.
'Sprac Reynaert, 'haestelic, Cuwaert,
Mijn heere de coninc ne heeft tuwaert
heen sake te sprekene meer.'
Cuwaert dedee enen wederkeer
Ende ghinc van sconinx rade daer.
Reynaert sprac: 'Coninc, eist waer
Dat ic seide?' 'Reinaert, jaet.
Verghevet mi: ic dede quaet,
Dat ic u mestroude yet.
Reynaert, goede vrient, nu siet
Den raet, dat ghi met ons gaet
Ten putte, al daer die baerke staet,
Daer die scat leghet begraven onder.
'Reynaert sprac: 'Ghi secht wonder.
Waendi, in waers harde vro,
Coninc, oft mi stonden also,
Dat ic met u wandelen mochte
Also als ons beeden dochte,
Ende ghi, heere, waert al sonder zonde?
Neent, het es also ic u orconde,
Ende ict u segghe, al eist scame.
Doe Ysingrijn in sduvels name
In de ordine ghinc hier te voren
Ende hi te moonke wart bescoren,
Doe ne conste hem de provende niet ghenoughen,
Daer ses moenke hem bi bedroughen.
Hi claghede van honghere ende carmede
So zeere, dats mi ontfaermede.
Doe hi carmede ende wart traech,
Doe haddics rauwe, als een zijn maech,
Ende gaf hem raet dat hi ontran.
Daer omme bem ic in spaeus ban.
Maerghin, als die zonne up gaet,
Willic te Roeme om aflaet;
Van Roeme willic over zee.
Danen ne keeric nemmermee,
Eer ic so vele hebbe ghedaen.
Coninc, dat ic met u mach gaen
Tuwer eeren ende tuwer vromen,
Of ic te lande weder come.
Het ware een onscone dinc,
Souddi, heere coninc,
Maken uwe wandelinghe
Met eenen verwaten ballinghe
Als ic nu bem, God betere mi!'
Die coninc sprac: 'Re, zidi
Yet langhe verbannen?' Doe sprac Reinaert:
'Ja ic, hets drie jaer, dat ic wart
Voer den deken Hermanne
In vullen zeinde te bannen.
Die coninc sprac: 'Reynaert, na dat ghi zijt
Te bannen, men souts mi doen verwijt,
Reynaert, lietic u met mi wandelen.
Ic sal Cuwaerde ofte eenen andren
Toten scatte doen gaen met mi,
Ende ic rade u, Reynaert, dat ghi
Niet ne laet ghine vaert,
Dat ghi u van den banne claert.'
'Sone doe ic,' sprac Reynaert,
'Ic ga morghin te Rome waert,
Gaet na den wille mijn.
Die coninc sprac: 'Ghi dinct mi zijn
Bevaen in harde goede dinghen.
God jonne u, dat ghijt moet vulbringhen.
Reynaert, alse u ende mi
Ende ons allen nutte zi!'
Doe dese tale was ghedaen,
Doe ghinc Nobel die coninc staen
Up eene hoghe stage van steene.
Daer hi up plach te stane alleene,
Als hi dat in zijn Hof te dinghe.
Die dieren saten teenen ringhe
Al omme ende omme in dat gras,
Na dien dat elc gheboren was.
Reynaert stont bi der coninghinne,
Die hi te rechte wel mochte minnen;
'Bidt voer mi, edele vrauwe,
Dat ic u met lieve weder scauwe.
'Soe sprac: 'Die heere, daert al an staet,
Doe u van zonden vul aflaet.
Die coninc entie coninghinne
Ghingen met eenen bliden zinne
Voer haer diere, aerme ende rike.
Die coninc die sprac vriendelike:
'Re es hier commen te hove
Ende wille, dies ic Gode love,
Hem betren met al zinen zinnen.
Ende mijn vrauwe de coninghinne
Hevet so vele ghebeden voer hem,
Dat ic zijn vrient worden bem
Ende hi versoent es jeghen mi,
Ende ic hem hebbe ghgheven vry
Beede lijf ende lede.
Reynaerde ghebiedic vullen vrede,
Anderwaerf ghebiedic hem vrede,
Ende derde waerven mede,
Ende ghebiede u alle bi uwen live,
Dat ghi Reynaerde ende zinen wive
Ende zinen kindren eere doet,
Waer si commen in u ghemoet,
Sijt ni nachte, zijt bi daghe.
In wille meer gheene claghe
Van Reynaerts dinghen horen.
Al was hi rouckeloes hier voren,
Hi wille hem betren, ic segghe u hoe:
Reynaert wille maerghen vroe
Palster ende scerpe ontfaen
Ende wille te Roeme gaen,
Ende van Rome, danen wille hi over zee,
Ende dan commen nemmermee,
Er hi heft vul aflaet
Van alre zondeliker daet.
Deser tale hevet Tiecelin vernomen
Ende vloech danen dat hi se comen
Ende hi vant die drie ghesellen.
Nu hoert, wat hi hem sal tellen.
Hi sprac: 'Keytive, wat doedi hier?
Reynaert es meester bottelgier
Int hof ende moghende utermaten.
Die coninc heeftene quite ghelaten
Van alle sineniet mesdaden
Ende ghi zijt alle drie verraden.
Isengrijn began andwoerden
Te Tieceline met corten woerden:
'Ic wane, ghi lieghet, heere raven.'
Mettien woerde began hi scaven,
Ende Brune die volchde mede.
Si ghinghen recken hare lede,
Loepende tes coninc waert.
Tybeert bleef zeere vervaert,
Ende hi bleef sittende up die galghe.
Hi was van sinen ruwen balghe
In zorghen so groet utermaten,
Dat hi gherne will laten
Sine oeghe varen over niet,
Die hi in spapen scuere liet,
In dien dat hi verzoent ware.
Hine wiste wat doen van vare,
Dan hi ghinc sitten up die micke,
Hi claechde vele ende harde dicke,
Dat hi Reynaerde ye bekinde.
Isengrijn quam met groeten gheninde
hedronghen voer die coninghinne
Ende sprac met eenen fellen zinne
Te Reynaert waert so verre,
Dat die coninc wart al erre
Ende hiet Ysingrine vaen
Ende Brune. Alsoende saen
Worden si ghevanghen ende ghebonden.
hine saghet nye verwoedde honden
Doen meer lachters doen dan hem dede,
Ysingrine ende Brunen mede.
Men voerese als leede gaste,
Men bantse beede daer so vaste,
Datsi binnen eere nacht
Met gheenrande cracht
Een let niet en mochten roeren.
Nu hoert, hoe hise voert sal voeren.
Reynaert, die hem was te wreet,
Hi dede, datmen Brunen sneet
Van sinen rugghe een velspot af,
Datmen hem teere scerpen gaf,
Voets lanc ende voets breet.
Nu ware Reynaert al ghereet,
Haddi vier verssche scoen.
Nu hoert, wat hi sal doen,
Hoe hi sal vier scoen ghewinnen.
Hi ruunde toter coninghinnen:
'Vrauwe, ic bem u peelgrijn.
Hier es mijn oem Ysingrijn;
Hi hevet vier vaste scoen;
Helpt mi, dat icse an mach doen.
Ic neme u ziele in mine plecht.
Het es peelgrins recht,
Dat hi ghedincket in sine ghebeden
Al tgoet datmen hem noyt dede.
hi moghet u ziele an mi scoyen.
Doet Haersenden miere moyen
heven twee van haren scoen.
Dit moghedi wel met eeren doen:
So blivet thuus in haer ghemac.
'Gherne,' die coninghinne sprac,
'Reynaert, ghine mochtes niet ombeeren,
Ghine hebt scoen. Ghi moetet varen
Uten lande in des Gods ghewout
Over berghe ende int wout,
Ende terden struke ende steene.
Dinen aerbeit wert niet cleene;
Hets dijn noet, dattu hebs scoen.
Ic wilre gherne mijn macht toe doen.
Die Ysingrijns waren u wel ghemicke:
Si zijn so vaste ende so dicke,
Die Ysingrijn draghet ende zijn wijf.
Al sout hem gaen an haer lijf,
Elkerlijc moet u gheven twee soen,
Daer ghi u vaert mede moet doen.
Dus hevet die valsche peelgrijn
Beworven dat dher Ysingrijn
Al toten knien hevet verloren
Van beede sine voeten voren
Dat vel al gader toten claeuwen.
hine saecht noint voghel braeuwen.
Die stilre hilt al sine leden,
Dan Ysingrijn de zine dede,
Doemen so jammerlike ontscoyde,
Dat hem dat bloet ten teen af vloyde.
Doe Ysingrijn ontscoyt was,
Moeste gaen ligghen up dat gras
Vrauwe Hersint die wulfinne
Met eenen wel drouven zinne,
Ende liet haer af doen dat vel,
Ende die claeuwen als wel,
Bachten van beede haren voeten.
Dese daet dede wel soeten
Reynaerde sinen drouven moet.
Nu hoert, wat clag hen hi noch doet:
'Moye,' zeit hu, 'moye,
In hoe meneghen vernoye
Hebdi dor minen wille ghewesen!
Dats mi al leet; sonder van desen
Eist mi lief; ic segghe u twi.
Ghi zijt (des ghelovet mi)
Een die leifste van minen maghen;
Bedi sal ic u scoen an draghen.
Godweet, dats al uwe bate;
hi sult an hoghen aflate
Deelen ende an al dat pardoen,
Lieve moyem dat ic in u scoen
Sal bejaghen over zee.'
Vrouwe Hersinden was so wee,
Datso cume mochte spreken:
'Ay, Reynaert, God moete mi wreken,
Dat ghi over ons siet uwen wille!'
Ysingrijn balch ende zweech stille
Ende zijn gheselle Brune, ne ware
Hem was te moede harde zware.
Si laghen ghebonden ende ghewont.
Hadde oec doe ter selver stont
Tybeert die cater ghewesen daer,
Ic dar wel segghen over waer:
Hi hadde so vele ghedaen te voren,
Hine waers niet bleven sonder toren.
Wat helpt, dat ict u maecte lanc!
Des ander daghes, voer de zonne upganc,
Dede Reynaert zijn scoen snoeren,
Die Ysingrijnsprac waren te voren
Ende zijns wijfs, vrauwe Hersenden,
Ende hadde vaste ghedaen benden
Om zine voeten, ende ginc
Daer hi vant den coninc
Ende zijn wijf die coninghinne.
Hi sprac met eenen soeten zinne:
'Heere, God gheve u goeden dach
Ende mier vrauwen, die ic mach
Prijs gheven met rechte.
Nu doet Reinaert gheven, uwen knechte,
Palster ende scerpe, ende laet mi gaen.
Doe dede die coninc haesten saen
Den capelaen, Belin de ram.
Ende als hi bi den coninc quam,
Sprac die coninc: 'Hier es
Dese pelgrijn, leest hem een gheles,
Ende ghevet hem scaerpe ende staf.
'Belin den coninc andwoerde gaf:
' He, in dar des doen niet.
Reynaert hevet selve beghiet,
Dat hi es in spaeus ban.
Die coninc sprac: 'Belin, wats dan?
Meester Jufroet doet ons allen verstaen:
Hadde een man alleene ghedaen
Also vele zonden als alle die leven,
Ende wilde aercheit al begheven
Ende te biechten gaen,
Ende penitencie daeraf ontfaen
Dat hi over zee wille varen,
Hi mochte hem selve wle claren.
'Belin sprac ten coninc echt:
'Ic en doere toe crom no recht
Van gheesteliker dinc altoes,
hine wilt mi quiten scadeloes
Jeghen bisscop en de jeghen den deken.
Die coninc sprac: 'In seven weken
Sone wane ic u bidden so vele.
Oec haddic liever, dat uwe kele
Hinghe, dan ic u heden bat.
Ende alse Beling hoerde dat,
Dat die coninc balch te hem waert,
Wart Belin so vervaert,
Dat hi beefde van vare,
Ende ghine ghereeden zine autare,
Ende began zinghen ende lesen
Al dat hem goet dochte wesen.
Doe Belin die capelaen
Oemoedelice hadde ghedaen
Dat ghetijde van den daghe,
Doe hinc hi van zine craghe
Eene scaerpe van Bruuns velle.
Oec gaf hi den felen gheselle
Den palster in de hant daerbi
Te zinen ghevoughe: doe was hi
Al ghereet te ziere vaert
Doe sach hi ten coninc waert.
Hem liepen die gheveinsde tranen
Neder neven zine granen,
Alse oft hi jammerlike in sine herte
Van rauwen hadde groten smerte.
Dit was bedi, ende anders niet,
Dat hi hem allen, die hi daer liet,
Niet hadde beraden al sulke pine
Alse Brune ende Ysingrine,
Haddet moghen ghevallen.
Nochtan stont hi ende bat hem allen,
Datsi over hem bidden souden,
Also ghetrauwelike als si wouden
Dat hi over hem allen bade.
Dat orlof nemen dochte hem spade,
Want hi gherne danen ware.
Hi was altoes zeere in vare,
Als die hem selven sculdich weet.
Doe sprac die coninc: 'Mi es leet,
Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.'
'Neen, heere, het es tijt:
Men sal gheene weldaet sparen:
Uwen orlof, ic wille varen.
Die coninc sprac: 'Gods orlof!
Doe gheboet die coninc al dat hof
Met Reynaerde uutwaert te ghane,
Sonder alleene die ghevane.
Nu wart Reynaert peelgrijn.
Ende sijn oem Ysingrijn
Ende Brune die ligghen ghebonden
Ende ziec van zeeren wonden.
Mi dinct ende ic wane des,
Dat niement so ospellic es
Tusschen Polanen ende Scouden,
Die hem van lachene hadde onthouden
Dor rauwe die hem mochte ghescien,
Hadde hi Reynaerde doe ghesien.
Hoe wonderlic hi henen ghinc
Ende hoe ghemakelic dat hem hinc
Scaerpe ende palster omme den hals,
Ende die scoen, als ende als,
Die hi drough an zine been
hebonden, so dat hi sceen
Een peelgrijn licht ghenouch.
Reynaerts herte binnen louch,
Dor datsi alle met hem ghinghen
Met so groter zameninghen,
Die hem te voren waren wreet
Doe sprac hi: 'Coninc, mi es leet,
Dat ghi so verre met mi gaet;
Ic vruchtem het mach u wesen quaet.
Ghi hebt ghevaen twee mordenaren;
Ghevalt, datsi u ontvaren,
Ghi hebt u te wachtene meer
Dan ghi noint hadde eer.
Blijt ghesont ende laet mi gaen.'
Na dese tale ghinc hi staen
Up sine twee achterste voeten
Ende maende die diere, cleene ende grote,
Datsi alle voer hem baden,
Of si alle an sine weldaden
Recht deel nemen wouden.
Si seiden alle, datsi souden
Sijns ghedincken in haer ghebede.
Nu hoert voert, wat Reynaert dede,
Daer hi van den coninc sciet.
So drouvelic hi hem gheliet,
Dat hem somen zeere ontfaremde.
Cuwaert den haze hi becaremde:
'O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!
Of God wilt, ghi sult mi gheleeden
Ende mijn vrient Belin de ram;
Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.
Ghi moet mi bet voert bringhen.
Ghi zijt van zoeter wandelinghen
Ende onberoupen ende goedertieren
Ende ombeclaghet van allen dieren
hestade es uwer beeder zede,
Als ic doe ten tijden dede,
Als ic cl usenare was,
Hebdi lovere ende gras,
hine doet ne gheenen eesch
Noch om broet, no om vleesch,
Noch om sonderlinghe spijse.
'Met aldus ghedanen prijse
Hevet Reynaert dese twee verdoort,
Datsi met hem ghinghen voort
Tote dat hi quam voer sijn huus
Ende voer de porte van Malpertuus.
Alse Reynaert voer de porte quam,
Doe sprac hi: 'Neve Belin de ram,
hi moet alleene buten staen.
Ic miet niet mine veste gaen;
Cuaert sal in gaen met mi.
Heere Belin, bidt hem, dat hi
Troeste wel vrauwe Hermelinen
Met haren cleen en welpkinen,
Als ic orlof an hem neme.
'Belin sprac: 'Ic bids heme,
Dat hise alleene troeste wale.'
Reynaert ghinc met scoenre tale
So smeeken ende losengieren
In so menegher manieren,
Dat hi barate brochte
Cuwaerde in sine haghedochte.
Als si in dat hol quamen,
Cuaert ende Reynaert tsamen,
Doe vonden si vrauwe Hermelinen
Met haren cleenen welpkinen.
Die was in zorghen ende in vare,
Want so waent, dat Reynaert ware
Verhanghen, ende als so vernam,
Dat hi weder thuus waert quam
Ende palster ende scerpe drouch,
Dit dochte haer wonders ghenouch.
So was blide ende sprac saen:
'Reinaert, hoe sidi ontgaen?'
'Ic bem worden peelgrijn.
Heere Brune ende heere Ysingrijn
Sijn worden ghisele over mi.
Die coninc hevet (danc hebbe hi!)
Cuaerde ghgheven in rechter zoene,
Al onsen wille mede te doene.
Die coninc die lyŽde das,
Dat Cuaert die eerste was
Die ons verriet jeghen hem.
Ende bi der trauwen die ic bem
Sculdich u, vrauwe Hermeline:
Cuaerde naket eene groetende pine.
Ic bem up hem met rechte gram.
Ende alse dat Cuaert vernam,
Keerdi hem omme ende waende vlien.
Maer dat conste hem niet ghescien,
Want Reynaert hadde hem ondergaen
Die porte ende ghegreepen saen
Bi der kelen mordadelike.
Ende Cuaert riep ghenadelike:
'Helpt mi, Belijn, waer sidi?
Dese peelgrijn verbijt mi.'
Dat roupen was sciere ghedaen,
Bedi Reynaert hadde saen
Sine kele ontwee ghebeten.
Doe sprac Reynaert: Nu gaen wi eten
Desen goeden vetten hase.
Die welpine liepen ten ase
Ende ghinghen eten al ghemeene.
Haren rauwe was wel cleene,
Dat Cuaert hadde verloren tlijf.
Hermeline, Reynaerts wijf,
At dat vleesch ende dranc des bloets.
Ay, hoe dicke bat so goets
Den coninc, die dor sine doghet
Die cleene welpkine hadde verhoghet
So wel met eenen goeden male!
Reynaert sprac: 'Hi jans u wale.
Ic weet wel, moet die coninc leven,
Hi soude ons gherne ghiften gheven,
Die hi seven maerc van goude.
'Wat ghiften es dat?' sprac Hermeline.
Reynaert sprac: 'Hets eene lijne
Ende eene vorst ende twee micken.
Maer maghic, ic sal hem ontscricken,
Hopic, eer lijden daghen twee ,
Dat ic omme zijn daghen mee
Ne gave dan hi omme tmijn.
'Soe sprac: 'Reinaert, wat mach dat zijn?'
Reynaert sprac: 'Vrauwe, ic secht u.
Ic weet een wildernesse nu
Van langhen haghen ende van heede.
Ende die so nes niet onghereede
Van goeden ligghende ende van spijsen.
Daer wonen hoenre ende pertrijsen
Ende menegherandende vogheline.
Wildi doen, vrauwe Hermeline,
Dat ghi gaen wilt met mi daer,
Wi moghen daer wonen seven jaer,
Willen wandelen onder die scade
Ende hebben daer groete ghenade,
Eer wi worden daer besp iet.
Al seidic meer, in loghe niet.
'Ay Reynaert,' sprac vrauwe Hermeline,
'Dit dinct mi wesen eene pine,
Die al gader ware verloren:
Nu hebdi dit lant verzworen
In te wonen nemmermee,
Eer ghi comt over zee,
Ende hebt palster ende scerpe ontfaen.'
Reynaert andwoerde vele daen:
'So meer ghezworen, so meer verloren,
Mi seide een goet man hier te voren,
In rade dat hi mi riet:
'Bedwonghene trauwe ne diedet niet.
Al vuldade ic dese vaert,
En holpe mi niet,' sprac Reynaert,
'In waers een ey niet te bat.
Ic heb be den coninc eenen scat
Belovet, die mi es onghereet.
Ende als hi des waerheit weet,
Dat ic hem al hebbe gheloghen
Ende hi bi mi es bedroghen
So sal hi mi haten vele meere
Dan hi noint dede eere.
Daerbi peinsic in minen moet:
Dat varen es mi also goet
Alse dit bliven,' sprac Reynaert,
'E godsat hebbe mijn rode baert
(Ghedoe hoe ic ghedoe),
Of mi troestet mee daertoe
No die cater, no die das,
No Bruun, die na mijn oem was,
No dor ghewin, no dor scade,
Dat ic in sconinx ghenade
Ne comme, dat ic leve lancst!
Ic hebbe leden so meneghen anxt.
'So zeere balch die ram Belijn
Dat Cuaert, die gheselle zijn,
In dat hol so langhe merrede.
Hi riep, als die hem zeere errede:
'Cuaert, lates den duvel wouden!
Hoe langhe sal u daer Reynaert houden?
Twine comdi uut! ende laet ons gaen.
Alse Reynaert dit hadde verstaen,
Doe ghinc hi ute tote Beline
Ende sprac al stillekine:
Ay heere, twi so belghedi?
Al sprac Cuwaert jeghen mi
Ende jeghen ziere moyen,
Waer omme mach u dus vermoyen?
Cuaert dede mi verstaen;
hi moghet wel sachte voeren gaen,
Ne wildi hier niet langher zijn.
Hi moet hier merren een lettelkijn
Met ziere moyen Hermelinen
Ende met haren welpkinen,
Die seere weenen ende mesbaren,
Om dat ic hem sal ontfaren.
'Belin sprac: 'Nu secht mi,
Heere Reynaert, wat hebdi
Cuaerde te leede ghedaen?
Also ic conste verstaen,
So riep hi harde hulpe up mi.
'Reynaert sprac: 'Wat sechdi?
Belin, God moete u beraden!
Ic segghe u, wat wi doe daden;
Doe ic in huus gheghanghen quam,
Ende Hermeline an mi vernam,
Dat ic wilde varen over zee,
Ten eersten wart haer so wee,
Datso langhe in ommacht lach.
Ende alse Cuaert dat ghesach,
Doe riep hi lude: 'Helet vry,
Com hare ende helpt mi
Miere moyen laven! so es in ommacht.
Doe riep hi met groeter cracht.
Dit waren die woerde ende niet el.'
'En trauwen, ic verstont oec wel,
Dat Cuaert dreef groet mesbare;
Ic waende, hem yet mesvallen ware.'
Reynaert sprac: 'Vernaemdi yet,
Dat mi de coninc ghistren hiet
Voer harde vele hoeghe liede,
Als ic uten lande sciede,
Dat ic hem een paer lettren screve?
Suldijt hem draghen, Belin neve?
Het es ghescreven ende al ghereet.'
Belin sprac: 'Ende ic ne weet.
Reynaert, wistic u ghedichte,
Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte
Ghebidden, dat ict den coninc
Droughe, haddic eeneghe dinc
Daer icse mochte in steken.
'Reynaert sprac: 'U ne sal niet ghebreken
Eer des coninx lettren hier bleven,
Ic soude u dese scerpe eer gheven,
Heere Belin, die ic draghe,
Ende hanghense an uwe craghe,
Ende des conincs lettren daer in.
hi sulter af hebben groet ghewin,
Des conincs danc end e groet eere.
hi sult den coninc minen heere
Harde willecomme zijn.
Dit loofde mijn heere Belijn.
Reynaert ghinc in die haghedochte,
Ende keerde weder, ende brochte
Sine vrient Beline jeghen
Dat hoeft van Cuaerde ghedreghen,
In die scerpe ghesteken,
Ende hinc bi sinen quaden treken
Die scerpe Belin an den hals,
Ende beval hem als ende als,
Dat hi die lettren niet ne soude
Besien, of hi gherne woude
Den coninc teenen vrienden maken,
Ende seide hem, dat die lettren staken
In die scerpe verholenlike,
Ende, of hi wesen wilde rike
Ende sinen heere den coninc hadde lief,
Dat hi seide, dat desen brief
Bi hem alleene ware ghescreven,
Ende hiere raet toe hadde ghegheven.
Die coninc souts hem weten danc.
Dat hoerde Belin ende spranc
Van der stede, daer hi up stoet,
Meer dan eenen halven voet:
So blide was hi van der dinc.
Die hem te toerne sint verghinc.
Doe sprac Reynaert: 'Be heere,
Nu weetic wel, dat ghi doet eere
U selven ende die zijn int hof.
Men saels u spreken groeten lof,
Alsmen weet, dat ghi coont dichten
Met sconen woerden ende met lichten,
Also als ics niet ne can
Men seit dicken: hets menich man
roete eere ghesciet, dat hem God jonste,
Van dinghen die hi lettel conste.
'Hier na sprac Belin: 'Reynaert,
Wats u raet? wille Cuaert
Met mi weder te hove gaen?'
'Neen, hi,' sprac Reynaert, 'hi sal u saen
Volghen bi desen selven pade;
Hine hevet noch ne gheene stade.
Nu gaet voren met ghemake.
Ic sal Cuaerde sulke sake
Ontdecken die noch es verholen.'
'Reinaert, so blivet Gode volen!'
Sprac Belin, ende dede hem up de vaert.
Nu hoert, wat hi doet, Reynaert.
Hi keerde in sine haghedochte
Ende sprac: 'Hier naect ons gherochte
--Bliven wi hier-- ende grote pine.
Ghereet u, vrauwe Hermeline,
Ende mine kindre also gader,
Volghet mi: ic bem u vader,
Ende pinen wi ons dat wi ontfaren!'
Doene was daer gheen langher sparen:
Si daden hem alle up die vaert.
Hermeline ende heere Reynaert
Ende hare jonghe welpkine,
Dese anevaerden die woestine.
Nu hevet Belin die ram
Soe gheloepen, dat hi quam
Te hove een lettel na middach.
Als die co ninc Belin ghesach,
Die de scerpe weder brochte,
Daer Brune die beere so onsochte
Te voren omme was ghedaen,
Doe sprac hi te Belin saen:
'He Belin, wanen comedi?
Waer es Reynaert? hoe comt dat hi
Dese scerpe niet met hem draghet?'
Belin sprac: 'Coninc, ic maghet
U segghen also ict weet.
Doe Reynaert al was ghereet
Ende hi den casteel rumen soude,
Doe seide hi mi, dat hi u woude
Een paer lettren, coninc vry,
Senden, ende doe bat hi mi,
Dat icse droughe dor uwe lieve.
Ic seide: meer dan seven brieve
Soudic dor uwen wille draghen
Doe ne conste Reynaert niet bejaghen
Daer ic de brieve in draghen mochte.
Dese scerpe hi mi brochte,
Ende die lettren daer in ghesteken.
Coninc, ghine horet noit spreken
Van betren dichtre dan ic bem
Dese lettren dichte ic hem,
aet mi goede of te quade;
Dese lettren sijn bi minen rade
Aldus ghemaect e ghescreven.
Doe hiet hem die coninc gheven
Den brief Botsaerde sinen clerc.
Dat was hi, die ant werc
Bet conste dan yement die daer was.
Botsaert plach emmer dat hi las
Die lettren die te hov e quamen.
Bruneel ende hi die namen
Die scerpe van den halse Belijns,
Die bi der dompheit zijns
Hier toe hadde gheseit so verre,
Dat hi snieme sal werden erre.
Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.
Doe moeste bliken Reynaerts werc.
Alse hi dat hoeft voert trac,
Botsaert, ende sach dat, hi sprac:
'Helpe, wat lettren zijn dit!
Heere coninc, bi miere wit,
Dit es dat hoeft van Cuaerde!
O wach, dat ghi noint Reynaerde,
Coninc, ghetrauwet so verre!'
Doe mochtemen drouve sien ende erre
Dien coninc entie coninghinne.
Die coninc stont in drouven zinne
Ende slouch zijn hoeft neder.
Over lanc hief hijt weder
Up ende begonste werpen uut
Een dat vreeselicste gheluut,
Dat noint van diere ghehoort waert.
hene dieren waren vervaert
Doe spranc voert Fyrapeel
Die lubaert; hi was een deel
Des coninx maech, hi mocht wel doen.
Hi sprac: 'He coninc Lyoen,
Twi drijfdi dus groet onghevouch?
hi mesliet u ghenouch,
Al ware dende coninghinne doot.
Doet wel ende wijsheit groot
Ende slaect uwen rauwe een deel.
Die coninc sprac: 'Heere Fyrapeel,
Mi hevet een quaet wicht so verre
Bedroghen, dat ics bem erre,
Ende int strec gheleet bi barate,
Dat ic recht mi selven hate
Ende ic mine eere hebbe verloren.
Die mine vriende waren te voren,
Die stoute heere Brune ende heere Ysingrijn,
Die rovet mi een valsch peelgrijn.
Dat gaet miere herten na so zeere,
Dat het gaen sal an mine eere
Ende an mijn leven; het es recht.
Doe sprac Fyrapeel echt:
'Es ghedaen mesdaet, men saelt zoenen.
Men sal den wulf enten beere doen comen
Ende vrauwe Hersenden als o wel
Ende betre hem hare mesdaet snel,
Ende over haren toren ende over hare pine
Versoenen metten ram Beline,
Na dat hi selve heeft ghelyet,
Dat hi Cuared verriet.
Ende daer na sullen wi alle loepen
(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)
Na Reynaerde ende sulne vanghen
Ende sullen sine kelen hanghen
Sonder vonnesse, hets recht.
Doe andwoerde die coninc echt:
'O why, heere Fyrapeel,
Mochte dit ghescien, so ware een deel
Ghesocht den rauwe die mi slaet.'
Fyrapeel sprac: 'He jaet;
Ic wille gaen maken die zoene.'
Doe ghinc Fyrapeel die coene
Daer hi die ghevanghene vant.
Ic wane, dat hise teerst ontbant,
Ende daer na sprac hi: 'Ghi heere beede,
Ic bringhe u vrede ende gheleede.
Mine heere de coninc groet u,
Ende hem berauwet zeere nu,
Dat hi jeghen u heeft mesdaen.
Hi biet u soene, wildijt ontfaen,
Wie so blide si ofte gram;
Hi wille u gheven Belin den ram
Ende alle sheere Belins maghe
Van nu toten domsdaghe.
Eist int velt, eist int wout,
Hebse alle in u ghewout,
Ende ghise ghewilleghelike verbit.
Die coninc ontb iet u voer al dit,
Dat ghi sonder eeneghe mesdaet
Reynaerde moghet toren ende quaet
Doen ende alle zine maghen,
Waer so ghise moghet belaghen.
Dese twee grote vriheden
Wille u die coninc gheven heden
Te vryen leene eeuwelike.
Ende hierbinnen wilt die coninc rike,
Dat ghi hem zweert vaste hulde.
Hine wille oec bi sinen sculde
Nemmermeer jeghen u mesdoen.
Dit biedt u de coninc Lyoen.
Dit neemt, ende leeft met ghenaden.
Bi Gode, ic dart u wel raden!'
Ysingrijn sprac toten beere:
Wat sechdire toe, Brune heere?'
Brune sprac: 'Ic hebbe lievere in de rijsere
Dan hier te ligghene int ysere.
Laet ons toten coninc gaen
Ende sinen pays daer ontfaen.'
Met Fyrapeel datsi ghinghen
Ende maecten pays van allen dinghen.

Deze tekst is bedoeld voor educatief gebruik. Bestudeer hem gerust, maar maak geen gebruik van mijn werk om hem te publiceren of zo. Deze HTML-versie zou je eigenlijk moeten aansporen tot het kopen van het boek.